Wysuń menu główne / MAIN MENU «•» wysuń / schowaj MENU
uStronie INDEX
Strona zgodna z najnowszą normą XHTML 1.1.: uStronie :. Spis artykułów / CONTENT
forum | chat | księga gości
INDEX Biblia Artykuły Hebrajski

JASKRA — podstępny wróg wzroku

jaskra

PRZEKROCZYŁA sześćdziesiątkę, ale wciąż jest pełna życia i pogodna. Już od ponad 20 lat z zadowoleniem pracuje w swojej kuchni, którą zna jak własną kieszeń.

Dziś jednak, gdy coś przyrządzała przy kuchennym stole i odwracając się, uderzyła głową w otwarte drzwi szafki. Wymamrotała coś o niebezpieczeństwach grożących roztargnionym, a w chwilę później potknęła się o parę butów, pozostawionych przy tylnych drzwiach.

Nie miało to jednak nic wspólnego z roztargnieniem ani z nagłym brakiem koordynacji ruchów. Winę ponosi tu podstępny wróg, zwany jaskrą (glaukoma), który powoli przytępia jej wzrok. Jeśli nie podda się leczeniu, straci go całkowicie. Rozwój jaskry można jednak zahamować, a nawet mu zapobiegać.
W jaki sposób?

Nasze zdumiewające oczy

Najpierw warto się jednak czegoś dowiedzieć o budowie oka. Gałka oczna ma kształt kuli pokrytej z zewnątrz włóknistą błoną i wypełnionej przezroczystą cieczą. Nieprzejrzysta biała część tej kuli nazywa się twardówka. Przez jej część przezroczystą — rogówkę, widać tęczówkę — delikatną tkankę, która nadaje oczom określoną barwę. Światło wpada do oka przez źrenicę — ciemny otwór w środku tęczówki.

Tuż za źrenicą znajduje się przezroczysta soczewka. Niewielkie mięśnie zmieniają jej kształt, żeby to, co się akurat ogląda, zogniskować na siatkówce, czyli znajdującym się w tylnej części gałki ocznej ekranie, utworzonym z komórek wrażliwych na światło. Oko funkcjonuje dobrze tylko wtedy, gdy wewnątrz jest przezroczyste i odpowiednio wypełnione, aby mogło zachować swą kulistość.

Oko wcale nie jest puste. Stwórca zaopatrzył je w przezroczyste substancje, podlegające ciągłej samoczynnej wymianie. Większą jego część — z tyłu za soczewką — wypełnia ciało szkliste, składające się z przezroczystej tkanki galaretowatej. Frontową zaś część oka, pomiędzy ciałem szklistym a rogówką, wypełnia ciecz wodnista. Tęczówka dzieli tę wodnistą część oka na dwie komory: przednią i tylną.

Z tyłu za tęczówką nieustannie wydziela tę wodnistą ciecz ciało rzęskowe. Ta ciecz wytwarza niewielkie ciśnienie, które podlega pewnym wahaniom w związku z normalnymi zmianami, zachodzącymi w naszym organizmie. Stopniowo płynie ona przez otwór źreniczny do komory przedniej, a następnie ku brzegowi tęczówki. Stamtąd odpływa do zatoki żylnej twardówki, skąd jest odprowadzana cienkimi kanalikami.

Co się jednak dzieje, gdy z jakiegoś powodu dojdzie do zablokowania otworu źrenicznego — przestrzeni prowadzących do zatoki żylnej lub kanalików? W wypadku zachwiania równowagi między przypływem a odpływem cieczy, wzrasta ciśnienie śródoczne. Ciecz wodnista napiera na ciało szkliste, które z kolei coraz bardziej uciska naczynia krwionośne i wrażliwe na światło komórki siatkówki.

Włókna nerwowe tych komórek łączą się w tyle oka, tworząc w siatkówce wypukłe zakończenie nerwu wzrokowego, zwane tarczą nerwu wzrokowego. Ponieważ na tej tarczy nie ma komórek światłoczułych, powstaje w tym miejscu plamka ślepa. W miarę podwyższania się ciśnienia śródocznego, pogarsza się ukrwienie siatkówki i nerwu wzrokowego. Ta gładka, czerwonawa tarcza blednie i staje się nieregularna. Jej wklęsły środek zapada się i rozszerza. Pozbawione krwi komórki wzrokowe tracą czułość i obumierają. Plamka ślepa się powiększa, zaś pole widzenia się zmniejsza. Z biegiem lat ten powolny proces pociąga za sobą nieodwracalne szkody.

Szeroko rozpowszechniona i nie zauważana

Przewlekła jaskra z otwartym kątem przesączania, spowodowana pogarszaniem się odpływu cieczy wodnistej, jest najczęstszą postacią tej choroby. Obejmuje 70 do 95 procent wszystkich przypadków. Chory z początku jeszcze dobrze widzi i czyta, ponieważ komórki w centrum siatkówki są atakowane dopiero na samym końcu. W początkowym stadium tej choroby zwykle nie ma żadnych dostrzegalnych objawów.

W trakcie ukrytego rozwoju przewlekłej jaskry, niektórzy mogą się uskarżać na nadmierne łzawienie lub przemęczenie oczu albo wydaje im się, że muszą zmienić okulary. Później mogą widzieć koła tęczowe wokół źródeł światła i odczuwać bóle w okolicy oczu. Jednakże u wielu dochodzi bez objawów ostrzegawczych do utraty widzenia obwodowego i w związku z tym do niewytłumaczalnej „niezdarności”. W końcu nawet widzenie środkowe się pogarsza. W tym stadium choroby ofiara jaskry jest już w bardzo znacznym stopniu pozbawiona zdolności widzenia.

Jaskra ostra, czyli z zamkniętym kątem przesączania, występuje w USA w około 10 procentach przypadków tej choroby. Schorzenie atakuje przede wszystkim osoby starsze, ponieważ z wiekiem soczewki się powiększają, zwłaszcza gdy się rozwija zaćma. Jeżeli oko ma płytką komorę przednią i wąski kąt przesączania, zwany także kątem tęczówkowo-rogówkowym, to powiększone soczewki stopniowo przesuwają się do przodu, tamując przepływ cieczy wodnistej przez otwór źreniczny. Za tęczówką zwiększa się ciśnienie. Wypychana do przodu tęczówka zamyka system odpływowy, znajdujący się przy kącie przesączania i w zatoce żylnej.

Jaskra z zamkniętym kątem przesączania zazwyczaj nie jest przewlekła, ale ma ostry przebieg. Zamiast stopniowego wzrostu ciśnienia, dochodzi do nasilających się nagłych napadów bólu, którym czasami towarzyszy niewyraźne widzenie, nudności i wymioty. Jest to stan krytyczny. Jeżeli w ciągu 48 do 72 godzin ciśnienie nie zostanie zmniejszone, może nastąpić trwałe uszkodzenie systemu odpływowego, a w rezultacie także nerwu wzrokowego.

W innych rodzajach jaskry system odpływowy może zostać zablokowany z powodu stanu zapalnego lub choroby tęczówki albo przez luźny pigment z tęczówki. Przyczyną jaskry może być uraz, doznany na przykład przy uderzeniu w oko. Niektóre dzieci przychodzą na świat z jaskrą wrodzoną i muszą być leczone od niemowlęctwa. Ponieważ nie widzą ani nie potrafią czytać tak dobrze, jak inne dzieci, mogą być mylnie uznawane za mało zdolne.

Najważniejsza jest wczesna diagnoza

Pocieszająca jest w większości przypadków jaskry możliwość wyleczenia jej — jednakże pod warunkiem, że zostanie w porę rozpoznana. W tym celu niezbędne jest poddawanie się regularnym badaniom oczu, zwłaszcza po czterdziestce.

Jedna z metod sprawdzania ciśnienia w gałce ocznej polega na tym, że lekarz znieczula kroplami oko, a potem delikatnie przytyka do oka tonometr. Przyrządem tym mierzy się ciśnienie wewnątrz oka przez lekki nacisk na rogówkę. Chodzi tu o podstawową próbę wykonywaną w celu wykrycia jaskry. Nie zawsze to jednak wystarczy, aby wykluczyć tę chorobę.

„Miałam wrażenie, że coś mi wpadło do oka” — powiedziała pewna kobieta w średnim wieku. „Wyskubywałam rzęsy, bo myślałam, że drażnią mi oczy. Później zaczęłam odczuwać mrowienie owłosionej skóry głowy i bóle gałek ocznych”. Zbadał ją lekarz domowy, następnie okulista, który zmierzył ciśnienie śródoczne, oraz neurolog. Wszyscy trzej przypisali te objawy stanowi nerwowemu pacjentki. Potem oboje z mężem zasięgnęli porady innego okulisty, który poddał ją różnym badaniom. Próba prowokacji — wypicie litra wody za jednym zamachem — spowodowała podwyższenie ciśnienia wewnątrzgałkowego do tego stopnia, że znów pojawiły się objawy. Rozpoznano przewlekłą jaskrę z zamkniętym kątem przesączania i udało się uratować wzrok.

jaskra

Dlaczego poprzedni okulista nie rozpoznał jaskry? Po pierwsze, ciśnienie w gałce ocznej może się zmieniać w ciągu jednego dnia albo z miesiąca na miesiąc. Po drugie, niektórzy chorują na jaskrę przy normalnym ciśnieniu śródocznym. Z tych względów, tylko przez wykonanie zestawu testów można jednoznacznie orzec, czy rozwija się jaskra.

Zdaniem pewnego chirurga-okulisty „przy rozpoznawaniu jaskry bierze się pod uwagę trzy podstawowe czynniki: Ciśnienie śródoczne, wygląd nerwu wzrokowego oraz pole widzenia. Jeżeli we wszystkich trzech stwierdzamy nieprawidłowości, zaczynamy się zastanawiać, co to za postać jaskry”.

Po rozpoznaniu jaskry okulista niekiedy jeszcze bada brzeg tęczówki i mierzy głębokość komór przednich w oczach. Może też zapytać o ogólny stan zdrowia, ponieważ odbija się on bardzo na stanie oczu. Przykładem jest tu podwyższone ciśnienie krwi. „Każdy, kto ma w rodzinie chorego na jaskrę, powinien zbadać oczy, zanim podda się leczeniu nadciśnienia” — oświadczył pewien lekarz. Przyczyna jest następująca: Wysokie ciśnienie krwi podnosi ciśnienie śródoczne. Wywołane tym podrażnienie oczu niepokoi pacjenta, tak iż ciśnienie wewnątrzgałkowe i ciśnienie krwi ciągle na przemian wzrastają.

„Pewna znajoma, która miała bardzo wysokie ciśnienie krwi, została przyjęta do szpitala” — opowiada dalej ów lekarz. „Ponieważ bolały ją oczy, wezwano okulistę. Ten szybko przystąpił do leczenia jaskry, wykonując zabieg chirurgiczny laserem. Natychmiast spadło ciśnienie śródoczne, a także ciśnienie krwi”. Gdyby lekarze najpierw zabrali się do leczenia ciśnienia krwi, mogłaby oślepnąć. Wysokie ciśnienie cieczy w gałkach ocznych mogłoby zahamować dopływ krwi do nerwów wzrokowych.

Postępy w leczeniu jaskry

Leczenie jaskry ma na celu obniżenie ciśnienia we wnętrzu gałki ocznej, aby zahamować niszczenie nerwu wzrokowego. W ostatnich latach zanotowano w tej dziedzinie znaczne postępy. Leczenie jaskry z otwartym kątem przesączania często sprowadza się do codziennego używania kropli do oczu. Można też stosować leki doustne, których celem jest zmniejszenie wytwarzania cieczy wodnistej albo zwiększanie jej odpływu. Niekiedy trzeba wykonać zabieg chirurgiczny. Pewna metoda leczenia laserem, stosowana ambulatoryjnie, radykalnie poprawia przesączanie i w większości przypadków obniża ciśnienie o mniej więcej 25 procent.

Cierpiącym na jaskrę z zamkniętym kątem przesączania, lekarstwa przynoszą jedynie chwilową ulgę. Ciśnienie wewnątrzgałkowe można zwykle obniżyć w sposób trwały przez irydotomię — wykonanie wycięć w tęczówce. Dzisiaj zabieg taki trwa zaledwie kilka minut. Chirurg okulista znieczula kroplami oczy, po czym za pomocą lasera wykonuje małe, ale dostrzegalne otworki w tęczówce. Chirurg często widzi, jak ciecz wodnista gwałtownie wypływa przez pierwszy otwór.

Do leczenia rzadszych przypadków jaskry opracowano specjalne metody operacyjne. U chorego na jaskrę naczyniową, nadmiar naczyń krwionośnych doprowadza do zablokowania systemu odpływowego. Chirurg może zniszczyć laserem część tkanki wytwarzającej ciecz albo wszczepić maleńkie rurki, które pozwolą cieczy omijać system odpływowy. Ponadto może podrażnić brzeg siatkówki, stosując metody kriochirurgiczne (zamrażanie), ultradźwięki lub laser. Dzięki temu wzrasta ukrwienie tego miejsca, a kurczą się naczynia krwionośne, które powodują blokadę. W gruncie rzeczy tylko niewielki procent przypadków jaskry jest nieuleczalny.

Jak chronić wzrok

» Pierwszorzędne znaczenie ma zapobieganie. Badaj oczy co dwa lata. Gdy masz już ponad 40 lat i musisz się liczyć z jakimś czynnikiem ryzyka, jak cukrzyca, zaćma, zapalenie oka, bardzo silna krótkowzroczność, choroba wieńcowa lub występowanie jaskry u kogoś w rodzinie — poddaj się badaniom przynajmniej raz w roku.

» Nie lekceważ żadnych objawów. Natychmiast skontaktuj się z okulistą. Zasięgnij opinii innego specjalisty, jeśli masz jakieś wątpliwości. Zapytaj przyjaciół, czy znają dobrego okulistę i dowiedz się, czy on dysponuje różnorodnym, nowoczesnym sprzętem. Czy badania wykonuje dokładnie?

» Czy rozpoznano u ciebie jaskrę? W takim razie trzymaj się ściśle wskazówek lekarza. W pewnym czasopiśmie medycznym powiedziano, że lekceważenie zaleceń lekarza jest główną przyczyną niepowodzeń w zwalczaniu jaskry.

» Nigdy nie opuszczaj umówionych wizyt. Większość lekarzy umawia pacjentów chorych na jaskrę na wizyty kontrolne w terminach od trzech do sześciu miesięcy, ponieważ w tym czasie mogą w oku zajść istotne zmiany. Ponadto wiele ludzi po mniej więcej roku przyzwyczaja się do używanych kropli i często trzeba im przepisać nowy środek.

» Systematycznie przyjmuj lekarstwa. Nie używaj leku po upływie terminu jego ważności. Mów lekarzom, do których się zwracasz o poradę w sprawie innych chorób, jakie leki przyjmujesz, zwłaszcza gdy masz jakieś dolegliwości serca. Noś przy sobie kartę, na której jest wyszczególniony rodzaj jaskry, nazwisko okulisty, nazwa leku oraz sposób jego używania.

Pamiętaj, że jaskrę prawie zawsze można wyleczyć, jeśli wiemy, jak się z nią obchodzić, i jeśli staramy się chronić wzrok.

Przebudźcie się! nr 2 z 8 lutego 1998