Wysuń menu główne / MAIN MENU «•» wysuń / schowaj MENU
uStronie INDEX
Strona zgodna z najnowszą normą XHTML 1.1.: uStronie :. Spis artykułów / CONTENT
forum | chat | księga gości
INDEX Biblia Artykuły Hebrajski

RASZI — wpływowy komentator biblijny

Raszi

JAKA książka należała do pierwszych publikacji, wydanych drukiem w języku hebrajskim? Były to komentarze do Pięcioksięgu Mojżesza. Opublikowano je w Reggio di Calabria we Włoszech w 1475 roku. Spod czyjego pióra wyszły? Ich autor znany był pod imieniem Raszi.

Czym szczególnym wyróżniało się to dzieło? Jak podaje Esra Shereshevsky w książce Rashi-The Man and His World (Raszi i jego świat), komentarze Rasziego „stały się podstawowym tekstem w każdym domu żydowskim oraz w domu nauki. Żadnego innego dzieła w całej literaturze żydowskiej nie darzono takim szacunkiem (…) Znanych jest co najmniej 200 dodatkowych uwag wyjaśniających, które nawiązują bezpośrednio do komentarzy Rasziego na temat Pięcioksięgu”.

Czy dzieło Rasziego wywarło wpływ tylko na Żydów? Chociaż wielu tego nie dostrzega, przez całe stulecia jego komentarze do Pism Hebrajskich wyciskały swe piętno na przekładach Biblii. Ale kim był Raszi i czemu zawdzięczał swój wpływ?

Kim był Raszi?

Raszi* [Raszi — to hebrajski akronim utworzony z początkowych liter następujących słów: „Rabbi Szelomo Icchaki” (Salomon syn Izaaka)] urodził się w roku 1040 w Troyes we Francji. Jako chłopiec pobierał nauki w żydowskich akademiach w nadreńskiej Wormacji i Moguncji. Uczył się tam u najwybitniejszych mędrców żydowskich w Europie. W wieku mniej więcej 25 lat musiał z osobistych względów wrócić do Troyes. Tam Raszi, już wtedy uznany za wyróżniającego się uczonego, szybko został przywódcą duchowym miejscowej gminy żydowskiej i założył własną uczelnię. Z czasem ten nowy ośrodek edukacji żydowskiej zyskał większe znaczenie niż akademie nauczycieli Rasziego w Niemczech.

komentarze Rasziego Biblia hebrajska — Ks.Prorokow z komentarzem Rasziego i Ibn Ezry, wydana w Wenecji w 1535 roku

Ponieważ, w owym okresie we Francji stosunki między Żydami a ich sąsiadami, uważającymi się za chrześcijan, były dość dobre, Raszi mógł się oddać pracy naukowej. Nie szukał jednak izolacji. Mimo swego prestiżu, ten nauczyciel i zwierzchnik akademii utrzymywał się z produkcji wina. Znajomość rzemiosła pozwoliła mu zbliżyć się do przeciętnych Żydów i lepiej poznać ich sytuację. Do poszerzenia jego horyzontów myślowych przyczyniło się też usytuowanie miasta Troyes. Leżało ono u zbiegu głównych szlaków handlowych, toteż stanowiło istny tygiel narodowościowy i kulturowy; dzięki temu Raszi miał sposobność bliższego zapoznania się z najróżniejszymi praktykami i zwyczajami.

Dlaczego były potrzebne komentarze?

Żydów nazywano ludem Księgi. Niemniej „Księga” ta, czyli Biblia, była spisana po hebrajsku, a „lud” mówił teraz wieloma językami, między innymi po arabsku, francusku, hiszpańsku i niemiecku. Co prawda, większość żydowskich dzieci wciąż uczono hebrajskiego, ale członkowie tego narodu często nie rozumieli różnych określeń biblijnych. Poza tym, na judaizm rabiniczny przez całe wieki wywierał wpływ kierunek, który nie zachęcał do wnikania w dosłowne znaczenie tekstu biblijnego. Mnożyły się alegorie i legendy, dotyczące wersetów oraz poszczególnych wyrazów, występujących w Biblii. Wiele takich komentarzy i opowiadań utrwalono w obszernych dziełach, zwanych midraszem.*[Słowo „midrasz” pochodzi od hebrajskiego czasownika, który znaczy „dowiadywać się, studiować, dociekać”, a w szerszym pojęciu „głosić”]

Studiowaniem Biblii zajmował się również wnuk Rasziego, Rabbi Samuel ben Meir (Raszbam). Komentując werset z Księgi Rodzaju 37:2, oznajmił, iż „starsi komentatorzy [przed Raszim] (…) lubili wygłaszać kazania (deraszot), bo te ich zdaniem były najważniejsze, [ale] nie mieli zwyczaju dociekać dosłownego znaczenia tekstu Biblii”. Doktor Abraham Cohen (wydawca dzieła Soncino Books of the Bible) pisze na temat tego trendu: „Co prawda rabini ustanowili przepis, że nie należy uznawać żadnej interpretacji niezgodnej z peszat, czyli dosłownym znaczeniem tekstu, w praktyce jednak ignorowali tę zasadę”. W takiej sytuacji religijnej przeciętny Żyd, sięgając po Biblię, czuł, że potrzebuje jakiejś pomocy.

Cel i metody Rasziego

Raszi przez całe życie dążył do tego, by Pisma Hebrajskie mogli zrozumieć wszyscy Żydzi. W tym celu zaczął gromadzić komentarze do poszczególnych słów i wersetów, które jego zdaniem mogłyby sprawiać trudność czytelnikowi. W notatkach zamieszczał wyjaśnienia, podawane przez jego nauczycieli oraz własne wnioski, oparte na wszechstronnej znajomości literatury rabinicznej. Prowadząc badania lingwistyczne, Raszi sięgał do wszelkich dostępnych źródeł. Zwracał uwagę na to, jak znaki i akcenty, wprowadzone przez masoretów [zob. artykuły: Zwoje oraz Masoreci] wpływały na zrozumienie tekstu. Chcąc wyjaśnić znaczenie niektórych słów, w swych komentarzach do Pięcioksięgu, często powoływał się na tłumaczenie aramejskie (Targum Onkelosa). Z niezwykłą elastycznością i pomysłowością obmyślał sposoby wyjaśnienia niezrozumiałych dotąd przyimków, spójników, czasowników oraz zagadnień składniowych i innych aspektów gramatycznych. Jego komentarze wniosły cenny wkład w zrozumienie języka hebrajskiego.

alfabet Rasziego Alfabet Raszi'ego, w zestawieniu ze współczesnymi literami hebrajskimi oraz odpowiadającymi im wartościami liczbowymi.

Wbrew wyraźnej tendencji, widocznej w judaizmie rabinicznym, Raszi zawsze starał się uwypuklić proste, dosłowne znaczenie tekstu. Nie mógł jednak lekceważyć tak bogatej i dobrze znanej wszystkim Żydom literatury midraszowej. Uderzającą cechą komentarzy Rasziego jest sposób, w jaki ustosunkowuje się on do tych samych midraszy, które często zaciemniały dosłowny sens tekstu biblijnego.

W komentarzu do Księgi Rodzaju 3:8 Raszi wyjaśnia: „Nasi mędrcy odpowiednio ułożyli już wiele hagadycznych* midraszim w Bereszit Rabba oraz w innych antologiach midraszowych. Mnie chodzi jednak wyłącznie o dosłowne znaczenie (peszat) wersetu i o takie aggadot, które wyjaśniają sprawozdanie biblijne w danym kontekście”. Raszi wybrał tylko te midrasze, które jego zdaniem objaśniały znaczenie lub kontekst danego wersetu, a odrzucił te, które do nich nie pasowały lub wprowadzały zamieszanie. Dzięki jego pracy, późniejsze pokolenia Żydów znały głównie midrasze starannie wybrane przez Rasziego.

*// Aggada (liczba mnoga aggadot) dosłownie znaczy „pouczenie, opowieść” i obejmuje fragmenty literatury rabinicznej, pozbawione charakteru prawnego, często nawiązując do niebiblijnych opowiadań o postaciach z Pisma Świętego lub do legend o rabinach.

Chociaż Raszi poważał swych nauczycieli, nie wahał się wyrażać odmiennego zdania, gdy uznał ich wyjaśnienia co do tekstu za sprzeczne z logiką. Kiedy nie rozumiał jakiegoś fragmentu lub dochodził do wniosku, iż wcześniej błędnie go interpretował, chętnie się do tego przyznawał, a nawet informował, w jakich sprawach zawdzięcza właściwe zrozumienie swoim uczniom.

Wpływ ówczesnych wydarzeń

Raszi bardzo dobrze orientował się w ówczesnej sytuacji. Pewien pisarz ujął to następująco: „[Raszi] wywarł ogromny wpływ na życie wyznawców judaizmu, weryfikując interpretację wszystkich istotnych fragmentów i objaśniając je współczesnym językiem, i to z taką prostotą i przejrzystością, z takim uczuciem i humanizmem, z tak wyjątkową biegłością i znawstwem, że jego komentarze zaczęto traktować ze czcią należną świętym księgom i kochać je jako dzieło literackie. Raszi pisał po hebrajsku z taką wnikliwością i elegancją, jak gdyby posługiwał się francuskim. Jeżeli brakowało mu precyzyjnego słowa hebrajskiego, używał francuskiego, ale zapisanego literami hebrajskimi”. Tak przetransliterowane określenia francuskie — Raszi wykorzystał ich ponad 3500 — stanowią cenny materiał do studiów nad językiem francuskim i jego wymową w dawniejszych czasach.

Gdy Raszi był dzieckiem, między Żydami i rzekomymi chrześcijanami panował względny pokój, później jednak stosunki stale się zaostrzały Pierwsza krucjata w roku 1096 spustoszyła gminy żydowskie w Nadrenii, gdzie Raszi pobierał nauki. Wymordoorano tysiące Żydów Prawdopodobnie wieści o tych masakrach odbiły się na zdrowiu Rasziego (które coraz bardziej się pogarszało, aż do jego śmierci w 1105 roku). Odtąd w jego komentarzach dotyczących Biblii można zauważyć wyraźną zmianę. Znamiennym przykładem jest 53 rozdział Księgi Izajasza, gdzie wspomniano o cierpiącym słudze Jehowy. Wcześniej Raszi uznał, iż ten fragment dotyczy Mesjasza, co potwierdzał też Talmud. Jednakże po krucjatach najwyraźniej doszedł do wniosku, że opis ten odnosi się do narodu żydowskiego, cierpiącego z powodu niesprawiedliwego traktowania. Okazało się to punktem zwrotnym w żydowskiej interpretacji tych wersetów. Tak oto niechrześcijańskie czyny chrześcijaństwa odciągnęły wielu ludzi — w tym Żydów — od prawdy o Jezusie (Mateusza 7:16-20; 2 Piotra 2:1-2).

Jaki wpływ wywarł na tłumaczenie Biblii?

Wpływ Rasziego dał się wkrótce odczuć nie tylko w judaizmie. Nicolas de Lyra (1270-1349), francuski komentator biblijny z zakonu franciszkanów, tak często powoływał się na poglądy „Rabbiego Salomona [Rasziego]”, że nadano mu przydomek „małpujący Salomona”. Z kolei pod jego wpływem pozostawało wielu komentatorów i tłumaczy, na przykład inspiratorzy angielskiej Biblii króla Jakuba, czy reformator Marcin Luter, który zrewolucjonizował pracę związaną z przełożeniem Biblii na język niemiecki. Dla Lutra, Nicolas de Lyra był tak wielkim autorytetem, że utarło się nawet powiedzenie: „Gdyby de Lyra nie zagrał na lirze, Luter by nie zatańczył”.

Na Rasziego ogromny wpływ wywarła myśl rabiniczna, sprzeczna z prawdziwymi naukami chrześcijańskimi. Jednakże jego wnikliwość w analizowaniu hebrajskiej składni, innych zagadnień gramatycznych oraz określeń, występujących w Biblii, a także nieustanne dążenie do odkrycia jasnego i dosłownego znaczenia tekstu, odgrywa doniosłą rolę w pracach porównawczych, prowadzonych przez biblistów i tłumaczy Pisma Świętego.

topStrażnica nr 6, z 15 marca 1999