Wysuń menu główne / MAIN MENU «•» wysuń / schowaj MENU
uStronie INDEX
Strona zgodna z najnowszą normą XHTML 1.1.: uStronie :. Spis artykułów / CONTENT
forum | chat | księga gości
INDEX Biblia Artykuły Hebrajski

MISZNA a Prawo Boże, dane Mojżeszowi

Mojżesz

„NA POCZĄTKU mamy wrażenie, iż wdaliśmy się w rozmowę, trwającą już od bardzo dawna, a dotyczącą spraw, których nigdy nie zdołamy pojąć (…) Wydaje nam się (…), że siedzimy w hali tranzytowej jakiegoś odległego lotniska. Rozróżniamy docierające do nas słowa, ale nie rozumiemy, jakie kryją w sobie znaczenie i troski, tymbardziej że dezorientuje nas ton głosu tych ludzi” — tak oto żydowski uczony Jacob Neusner opisał odczucia, jakie mogą się budzić u kogoś, kto pierwszy raz czyta Misznę. Następnie dodaje: „Miszna nie ma początku. Kończy się w sposób nagły”.

W dziele A History of Judaism (Historia judaizmu) Daniel Jeremy Silver nazywa Misznę „fundamentalnym tekstem judaizmu rabinicznego”. Dalej oznajmia nawet: „Miszna zajęła miejsce Biblii jako podstawa [żydowskiego] ciągłego programu nauczania”. Dlaczego do dzieła, napisanego tak niezrozumiałym stylem, zaczęto przywiązywać tak wielką wagę?

Po części odpowiedź znajdujemy w samej Misznie: „Mojżesz otrzymał Torę na Synaju i przekazał ją Jozuemu, Jozue starcom, starcy prorokom, a prorocy przekazali ją członkom Wielkiego Zgromadzenia” (Awot 1:1). Miszna utrzymuje, więc, iż zawiera informacje przekazane Mojżeszowi na górze Synaj, czyli nie spisaną część Prawa Bożego danego Izraelowi. Członków Wielkiego Zgromadzenia (zwanego później Sanhedrynem) zaliczano do długiego szeregu uczonych, czyli mędrców, którzy z pokolenia na pokolenie przekazywali ustnie pewne nauki, utrwalone w końcu w Misznie. Ale czy to prawda? Kto rzeczywiście napisał Misznę i w jakim celu? Czy jej treść otrzymał Mojżesz na górze Synaj? Czy ma jakieś znaczenie dla obecnie żyjących?

Judaizm pozbawiony świątyni

W czasie gdy powstawało pod natchnieniem Pismo Święte, nie znany był pogląd, że — oprócz spisanego Prawa Mojżeszowego — Bóg przekazał też prawo ustne (Wyjścia 34:27). Wiele stuleci później koncepcję rozwinęło i upowszechniało wśród wyznawców judaizmu ugrupowanie faryzeuszy. W I wieku n.e. saduceusze oraz inni Żydzi sprzeciwiali się tej niebiblijnej nauce. Dopóki, jednak, świątynia w Jerozolimie stanowiła ośrodek wielbienia Boga, prawo ustne miało drugorzędne znaczenie. Praktyki religijne w świątyni kształtowały i w pewnej mierze stabilizowały życie każdego Żyda.

Jednakże w roku 70 n.e. naród żydowski stanął wobec kryzysu religijnego o niewyobrażalnych rozmiarach. Jerozolima została zburzona przez legiony rzymskie, a przeszło milion Żydów poniosło śmierć. Świątynia, będąca głównym ośrodkiem życia duchowego, przestała istnieć. Przestrzeganie Prawa Mojżeszowego, które wymagało pełnienia w świątyni służby kapłańskiej, a także składania tam ofiar, stało się niemożliwe. Podstawa judaizmu legła w gruzach. Znawca Talmudu Adin Steinsaltz pisze: „Zagłada (…) w roku 70 n.e. wyłoniła palącą potrzebę całkowitego odnowienia życia religijnego”. I właśnie do takiej odnowy przystąpili Żydzi.

Jeszcze przed zburzeniem świątyni Jochanan ben Zakkai, poważany uczeń przywódcy faryzeuszy Hillela, otrzymał pozwolenie od Wespazjana (który wkrótce został cesarzem) na przeniesienie Sanhedrynu oraz duchowej stolicy judaizmu z Jerozolimy do Jawne. Jak wyjaśnia Steinsaltz, po zburzeniu Jerozolimy, Jochanan ben Zakkai „stanął przed trudnym zadaniem założenia nowego centrum wielbienia dla członków narodu i udzielania im pomocy w dostosowaniu się do nowych warunków, odkąd bowiem przestała istnieć świątynia, żarliwość religijną należało skupić na czymś innym”. Skupiono ją, więc, na prawie ustnym.

PODZIAŁ MISZNY
Miszna dzieli się na sześć porządków. Obejmują one 63 mniejsze księgi, zwane traktatami, które z kolei składają się z rozdziałów i misznajot, czyli lekcji (a nie wersetów).

1. ZERAIM (prawa dotyczące rolnictwa)
Traktaty te omawiają zasady modlitw związanych z pożywieniem oraz zagadnienia dotyczące uprawy ziemi: Mówią też o dziesięcinach, części wydzielanej kapłanom, zbieraniu pokłosia i o latach sabatnich.

2. MOED (święta)
Ten porządek obejmuje traktaty odnoszące się do sabatu, Dnia Przebłagania i innych świat.

3. NASZIM (kobiety, życie małżeńskie)
Traktaty omawiają prawa dotyczące małżeństwa i rozwodu, ślubów, nazireatu i podejrzeń o cudzołóstwo.

4. NEZIKIN (szkody i prawo cywilne)
W tym porządku traktaty zajmują się prawem cywilnym, prawami własności, sadownictwem i karami, regulują funkcjonowanie Sanhedrynu, poruszają temat bałwochwalstwa, przysiąg oraz zawierają tak zwane wypowiedzi ojców (Awot).

5. KODASZIM (ofiary)
W tych traktatach podano przepisy co do ofiar ze zwierząt i z pokarmów, a także wymiary świątyni.

6. TOHOROT (obrzędy oczyszczenia)
Porządek ten składa się z traktatów o czystości rytualnej, kąpieli, umywaniu rak, chorobach skóry oraz nieczystości różnych przedmiotów.

Kiedy świątynia leżała w gruzach, ani saduceusze, ani inne sekty żydowskie nie oferowały w zamian niczego godnego uwagi. Ogromnie za to wzrosło znaczenie faryzeuszy, którzy z czasem wchłonęli opozycję. Ponieważ czołowym rabinom zależało na jedności, przestali używać wobec siebie określenia faryzeusze, gdyż mocno kojarzyło się ono z tendencjami sekciarskimi. Odtąd nazywano ich po prostu rabinami, „mędrcami Izraela”. Swą koncepcję prawa ustnego zaczęli przekształcać w swoisty gmach duchowy, który miał być daleko bardziej odporny na atak ludzi niż świątynia.

Kompilacja prawa ustnego

Chociaż najważniejszy ośrodek stanowiła teraz uczelnia rabiniczna w Jawne (40 kilometrów na zachód od Jerozolimy), podobne placówki, w których uczono prawa ustnego, zaczęły powstawać na terenie całego Izraela, a nawet w odległym Babilonie i Rzymie. Wyłoniła się jednak pewna trudność. Steinsaltz wyjaśnia: „Dopóki wszyscy mędrcy znajdowali się w jednym miejscu, a nauczaniem zajmowała się głównie jedna grupa mężczyzn [w Jerozolimie], dopóty tradycja zachowywała jednolitość. Ale w miarę jak przybywało nauczycieli i zakładano oddzielne szkoły, (…) mnożyły się formy i metody nauczania”.

Nauczycieli prawa ustnego nazywano tannaitami od aramejskiego słowa, które znaczy „studiować”, „powtarzać” lub „nauczać”. Jak wynika z tej nazwy, ich metoda studiowania i nauczania prawa ustnego polegała na częstym powtarzaniu i zapamiętywaniu. Aby to ułatwić, każdą ustną tradycję lub przepis ujmowano krótkim zwięzłym zdaniem. Im mniej słów, tym lepiej. Wypowiedziom starano się nadać stylizowaną, poetycką formę, a często je recytowano lub śpiewano. Jednakże przepisy te nie były usystematyzowane i bardzo się różniły w zależności od nauczyciela.

Pierwszym rabinem, który uporządkował liczne tradycje przekazywane ustnie i nadał im określoną formę, był Akiba ben Josef (ok. 50-135 n.e.). Steinsaltz pisze o nim: „W tamtych czasach porównywano jego działalność do pracy robotnika, który wychodzi w pole, gromadzi do kosza, co tylko znajdzie, a po powrocie do domu wszystko segreguje. Akiba przestudiował mnóstwo nie uporządkowanych tematów, które poklasyfikował na odrębne kategorie”.

W II wieku n.e. — przeszło 60 lat po zagładzie Jeruzalem — wybuchło drugie wielkie powstanie żydowskie przeciw Rzymowi, dowodzone przez Bar Kochbę. I tym razem bunt doprowadził do nieszczęścia. Zginęło prawie milion Żydów, wśród nich Akiba oraz wielu jego uczniów. Wszelkie nadzieje na odbudowanie świątyni prysnęły, gdy cesarz rzymski, Hadrian, surowo zakazał Żydom wstępu do Jerozolimy, z wyjątkiem rocznicy zburzenia świątyni.

Tannaici żyjący po czasach Akiby nigdy nie widzieli świątyni w Jerozolimie. Jednakże ich wielbienie zaczęło się skupiać wokół innej „świątyni” — metodycznego studium tradycji, związanych z prawem ustnym. Pracę Akiby i jego uczniów nad umocnieniem owej budowli kontynuował ostatni tannaita, Juda ha-Nasi.

Powstanie Miszny

Juda ha-Nasi był potomkiem Hillela i Gamaliela. Urodził się podczas powstania Bar Kochby, a pod koniec II i na początku III wieku stał na czele społeczności żydowskiej w Izraelu. Tytuł „ha-Nasi” znaczy „książę” i podkreśla pozycję, jaką się cieszył wśród Żydów Często nazywa się go po prostu Rabbim. Juda ha-Nasi sprawował godność przewodniczącego własnej akademii oraz sanhedrynu w Bet Szearim, a potem w Seforis w Galilei.

Ponieważ Juda ha-Nasi zdawał sobie sprawę, że przyszłe konflikty z Rzymem mogą zaszkodzić przekazywaniu prawa ustnego, postanowił je uporządkować, by zapewnić mu przetrwanie. Zgromadził w swej akademii najznamienitszych ówczesnych uczonych. Rozpatrywano każdy szczegół prawa ustnego i wszystkie związane z nim tradycje. Wyniki tych dyskusji zawarto w bardzo zwięzłych sentencjach, zgodnych z surowymi zasadami poetyckimi literatury hebrajskiej.

Owe wnioski pogrupowano według najważniejszych tematów na sześć głównych działów, czyli porządków. Juda podzielił je jeszcze na 63 części, zwane traktatami. Tak ukończono ten symboliczny gmach. Do tamtej pory wszelkie tradycje zawsze przekazywano sobie ustnie. Chcąc jednak zapewnić im dodatkową ochronę, zdecydowano się w końcu na rewolucyjny, krok — utrwalanie wszystkiego na piśmie. Ów zdumiewający zbiór, zawierający prawo ustne nazwano Miszną. Wyraz ten pochodzi od hebrajskiego słowa szaná, co znaczy „powtarzać”, „studiować” lub „nauczać”. Jest to odpowiednik aramejskiego tenná, od którego pochodzi nazwa tannaici, nadana nauczycielom Miszny.

Celem Miszny nie było ustalenie jakichś ostatecznych przepisów: Zajmowała się raczej wyjątkami, zakładano bowiem, że czytelnik zna podstawowe zasady. W gruncie rzeczy zawierała skrót tego, o czym dyskutowano i czego nauczano w szkołach rabinicznych w czasach Judy ha-Nasiego. Miszna miała przedstawiać jedynie zarys prawa ustnego i stanowić materiał do dalszych rozważań, traktowano ją jako swego rodzaju szkielet, fundament, na którym należało budować. Miszna nie objawia niczego, co zostało przekazane Mojżeszowi na górze Synaj, lecz jedynie ukazuje, jak rozwijało się prawo ustne, któremu dali początek faryzeusze. Informacje w niej zapisane rzucają nieco światła na wypowiedzi z Chrześcijańskich Pism Greckich oraz na niektóre dyskusje Jezusa Chrystusa z faryzeuszami. Trzeba jednak zachować ostrożność, gdyż odzwierciedla ona poglądy Żydów, żyjących w II wieku n.e.

Miszna stanowi pomost między okresem drugiej świątyni a Talmudem.

MISZNA A CHRZEŚCIJAŃSKIE PISMA GRECKIE

Mateusza 12:1-2: „W owej porze Jezus szedł w sabat przez łany zbóż. Uczniowie jego zgłodnieli i zaczęli zrywać kłosy zboża i jeść. Widząc to, faryzeusze rzekli do niego: «Oto uczniowie twoi czynią coś, czego nie wolno czynić w sabat»”.

Pisma Hebrajskie nie zabraniały tego, co uczynili uczniowie Jezusa. Jednakże Miszna podaje wykaz 39 czynności, zakazanych w czasie sabatu przez rabinów (Szabat 7:2).

Mateusza 15:3: „On [Jezus], odpowiadając, rzekł do nich: «A czemu wy naruszacie przykazanie Boże ze względu na waszą tradycję»”

Tego rodzaju postawę daje się zauważyć w Misznie (Sanhedrin 11:3). Czytamy: „Słów uczonych w piśmie trzeba przestrzegać ściślej niż słów Prawa [pisanego]. Gdyby ktoś powiedział: «Nie trzeba nosić filakterii» naruszając tym słowa Prawa, nie ponosi winy; [ale gdyby powiedział] «Należy w nich nosić pięć ustępów», co byłoby dodaniem do słów uczonych w piśmie, wówczas będzie winny” (Herbert Danby, Miszna, strona 400).

Efezjan 2:14: „On [Jezus] bowiem jest pokojem naszym, on dwie strony połączył w jedno, i zburzył mur między nimi, ,który, je odgradzał”.

Miszna mówi: „W obrębie góry świątynnej było ogrodzenie (Soreg) wysokie na dziesięć szerokości dłoni” (Middot 2:3). Poganom nie wolno było go przekraczać i wchodzić na dziedzińce wewnętrzne. Kiedy w 60 lub 61 roku n.e. apostoł Paweł pisał w obrazowych słowach do Efezjan; mógł mieć na myśli właśnie ten mur, który wówczas jeszcze istniał. Symbolicznym murem było przymierze Prawa od dawna oddzielające Żydów od pogan. Został on jednak usunięty z chwilą śmierci Chrystusa w 33 roku n.e.

topStrażnica nr 22, z 15 listopda 1997