Wysuń menu główne / MAIN MENU «•» wysuń / schowaj MENU
uStronie INDEX
Strona zgodna z najnowszą normą XHTML 1.1.: uStronie :. Spis artykułów / CONTENT
forum | chat | księga gości
INDEX Biblia Artykuły Hebrajski

MAJMONIDES — człowiek, który zmienił oblicze judaizmu

Majmonides

„OD MOJŻESZA do Mojżesza nie było nikogo jak Mojżesz”. Niejeden wyznawca judaizmu dobrze zna zagadkowe słowa, którymi wyrażono podziw dla żyjącego w XII wieku żydowskiego filozofa, kodyfikatora oraz komentatora Talmudu i świętych pism, Mojżesza (Moszego) ben Majmona, znanego również jako Majmonides lub Rambam.* Chociaż dla wielu Majmonides jest obecnie postacią nieznaną, jego pisma wywarły głęboki wpływ na poglądy współczesnych mu Żydów, muzułmanów oraz chrześcijan. W zasadniczy sposób zmienił on oblicze judaizmu. Kim był Majmonides i dlaczego wielu Żydów uważa go za „drugiego Mojżesza”?

* [‘Rambam’ to hebrajski akronim — wyraz, utworzony z początkowych liter następujących słów: Rabbi Mosze ben Majmon”]

Kim był Majmonides?

Urodził się w 1135 roku w Kordobie w Hiszpanii. Jego ojciec, Majmon, który wniósł spory wkład w podstawy religijnej edukacji syna, był znanym uczonym ze znamienitej rodziny rabinów Kiedy w roku 1148 Almohadzi podbili Kordobę, Żydzi mieli do wyboru: nawrócić się na islam albo uciec. Tak zaczęła się długa tułaczka Majmonidesa i jego rodziny W roku 1160 osiedli w Fezie w Maroku, gdzie Majmonides wykształcił się na lekarza. Pięć lat później musieli uciekać do Palestyny. Jednakże w Palestynie panowała niestabilna sytuacja. Niewielkiej gminie żydowskiej zagrażali z jednej strony krzyżowcy, z drugiej zaś muzułmanie. Po niespełna półrocznym pobycie w „Ziemi Swiętej”, Majmonides schronił się wraz z rodziną w egipskim mieście Al-Fustat, czyli w Starym Kairze. Tam w pełni doceniono jego umiejętności. W roku 1177 został zwierzchnikiem gminy żydowskiej, a w roku 1185 mianowano go nadwornym lekarzem słynnego sułtana muzułmańskiego Saladyna. Majmonides pełnił obie funkcje aż do śmierci w roku 1204. Dzięki swej wiedzy medycznej zyskał tak szeroki rozgłos, że podobno nawet angielski król Ryszard Lwie Serce starał się go pozyskać na swego lekarza.

Jego dzieła

Majmonides był płodnym pisarzem. W okresie gdy szukał schronienia przed muzułmańskimi prześladowcami, opracował w ukryciu lub podczas ucieczki, znaczną część swego pierwszego ważnego dzieła, zatytułowanego Komentarz do Miszny.*

*// [Miszna to zbiór komentarzy rabinicznych opartych na tym, co Żydzi nazywają prawem ustnym. Została spisana na przełomie II i III stulecia n.e. i stała się zalążkiem Talmudu. Więcej informacji można znaleźć w artykule Miszna uStronia.]

Napisał je po arabsku i objaśnił w nim wiele pojęć i terminów, występujących w Misznie, skłaniając się czasami ku własnej filozoficznej interpretacji judaizmu. W części objaśniającej traktat Sanhedrin, Majmonides przedstawił 13 podstawowych zasad judaizmu. W religii tej nigdy nie sformułowano żadnego wyznania wiary Jednakże na podstawie owych trzynastu tytułów wiary zaczęto stopniowo precyzować założenia judaizmu (patrz ramka poniżej).

Majmonides dążył do ustalenia logicznego porządku wszech rzeczy — zarówno materialnych, jak i duchowych. Odrzucał ślepą wiarę i w każdej sprawie wymagał argumentacji opartej na dowodach, które można by uznać za rozsądne i logiczne. Te wrodzone skłonności doprowadziły do powstania jego największego dzieła — Miszne Tora.*

* [Miszne Tora to hebrajski termin, zaczerpnięty z Księgi 5 Mojżeszowej 17:18 i oznaczający odpis lub powtórzenie Prawa.]

W czasach Majmonidesa Żydzi uważali, iż Tora, czyli Prawo, to nie tylko słowa utrwalone przez Mojżesza, ale też cała ich interpretacja, dokonana w ciągu stuleci przez rabinów. Poglądy te zawarto w Talmudzie, a także w tysiącach wytycznych i pism na jego temat. Majmonides uznał, że wobec ogromu tych wszystkich nie usystematyzowanych informacji, przeciętny Żyd miał trudności z podejurowaniem decyzji w sprawach życia codziennego. Większość jego rodaków nie mogła sobie pozwolić na długotrwałe studiowanie literatury rabinicznej, spisanej przeważnie w trudnej aramejszczyźnie. Wobec tego Majmonides postanowił opracować te informacje pod kątem praktycznych decyzji i opublikować je w postaci 14 ksiąg, uporządkowanych tematycznie. Dzieło swe napisał płynną hebrajszczyzną, posługując się mistrzowsko jasnym stylem.

Miszne Tora okazała się tak przydatna, że niektórzy żydowscy przywódcy mieli obawy, by nie wyparła Talmudu. Ale nawet jej przeciwnicy przyznawali, iż dzieło to zaskakuje bogactwem wiedzy. Ten starannie usystematyzowany zbiór przepisów stanowił iście rewolucyjne osiągnięcie, gdyż ożywił zasady judaizmu, których przeciętny człowiek nie umiał już ani przytoczyć, ani się ich nauczyć.

Następnie Majmonides napisał inne ważne dzieło — Przewodnik dla zakłopotanych. Coraz więcej Żydów zaznajamiało się z poglądami Arystotelesa oraz innych filozofów, których pisma tłumaczono z greki na język arabski. Niektóre osoby były jednak zakłopotane, ponieważ trudno im było pogodzić filozofię z dosłowną wykładnią określeń biblijnych. W Przewodniku dla zakłopotanych Majmonides, który ogromnie podziwiał Arystotelesa, próbował wyjaśnić istotę Biblii i judaizmu w sposób zgodny z myślą i logiką, właściwą filozofom (porównaj 1 Koryntian 2:1-5, 11-16).

Oprócz tych najważniejszych dzieł oraz wielu publikacji religijnych, spod pióra Majmonidesa wyszły też miarodajne opracowania z zakresu medycyny i astronomii. Nie można przy tym pominąć jeszcze innego aspektu jego bujnej twórczości. Encyclopaedia Judaica podaje: „Listy Majmonidesa mają przełomowe znaczenie w epistolografii. Jest on pierwszym żydowskim autorem, którego korespondencja w znacznej części się zachowała. (…) Swymi listami przemawiał do umysłów i serc adresatów, urozmaicając i dostosowując do nich styl Wypowiedzi”.

Czego nauczał?

W trzynastu Artykułach Wiary, Majmonides wyraźnie nakreślił wierzenia, z których część opiera się na Piśmie Swiętym. Niemniej punkt siódmy oraz dziewiąty zaprzeczają podstawom biblijnej nauki, że Jezus jest Mesjaszem. Biorąc pod uwagę odstępcze doktryny chrześcijaństwa, na przykład dogmat o Trójcy, oraz rażącą obłudę, widoczną w krwawych masakrach dokonywanych podczas krucjat, trudno się dziwić, że Majmonides nie roztrząsał głębokiej kwestii mesjańskiego posłannictwa Jezusa (Mateusza 7:21-23; 2 Piotra 2:1-2).

Majmonides napisał o chrześcijaństwie:
„Czy jest coś, co może budzić większe zgorszenie? (…) Wszyscy prorocy mówili o Mesjaszu jako o odkupicielu i wybawcy Izraela (…) [Natomiast chrześcijaństwo] mieczem wymordowało Żydów, ocalałych zaś rozproszyło i upokorzyło, wprowadziło zmiany do Tory, zwiodło większą część świata i skłoniło ją do służenia innemu bogu niż Pan” (Miszne Tora, „Prawa królów i ich wojny”, rozdział 11).

Ale mimo całego szacunku dla Majmonidesa, wielu Żydów woli nie brać pod uwagę pewnych kwestii, o których mówił bez ogródek. Wraz z potęgującym się wpływem mistycznej formy judaizmu (kabały), coraz większą popularność zyskiwała wśród Żydów astrologia. Majmonides napisał: „Kto para się astrologią i planuje pracę lub podróż na czas określony przez badających niebiosa, podlega chłoście (…) Wszystko to jest kłamstwem i oszustwem (…) Każdy, kto wierzy w takie rzeczy (…) jest głupcem pozbawionym rozumu” (Miszne Tora, „Prawa co do bałwochwalstwa”, rozdział 11; porównaj 3 Mojżeszową 19:26 oraz 5 Mojżeszową 18:9-13).

Majmonides ostro skrytykował jeszcze inną praktykę: „[Rabini] domagają się od poszczególnych osób i gmin ustalonych opłat, a wykorzystując zupełną głupotę ludzi, wpoili im przekonanie, że jest to słuszny obowiązek (…) To wszystko nieprawda. Ani w Torze, ani w wypowiedziach mędrców [Talmudu] nie ma nawet słowa na poparcie tego poglądu” (Komentarz do Miszny, Awot 4:5). W przeciwieństwie do owych rabinów, Majmonides pilnie zarabiał na swe utrzymanie jako lekarz i nigdy nie przyjmował zapłaty za posługi religijne (porównaj 2 Koryntian 2:17; 1 Tesaloniczan 2:9).

Jaki wpływ wywarł na judaizm oraz inne religie?

Profesor Yeshaiahu Leibowitz z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie oświadczył: „W całych dziejach judaizmu — od Patriarchów i Proroków aż do naszych czasów — nie było postaci bardziej wpływowej od Majmonidesa”. W dziele Encyclopaedia Judaica zauważono: „Majmonides wywarł niesłychany wpływ na rozwój judaizmu. (…) C. Tchernowitz (…) utrzymuje nawet, że gdyby nie Majmonides, judaizm rozpadłby się na rozmaite sekty i stronnictwa (…) Zjednoczenie różnych nurtów było wielkim osiągnięciem Majmonidesa”.

Wprowadzając myśl żydowską na nowe tory, odpowiadające jego własnym wyobrażeniom o porządku i logice, Majmonides nadał judaizmowi nowe oblicze. Zarówno uczeni, jak i zwykli ludzie uznali tę nową koncepcję za praktyczną i ciekawą. Nawet przeciwnicy Majmonidesa zaakceptowali w końcu wiele jego poglądów Ale choć pragnął on, by jego prace uwolniły Żydów od konieczności sięgania po sążniste komentarze, już wkrótce zaczęły się pojawiać obszerne opracowania na temat jego dzieł.

W Encyclopaedia Judaica czytamy: ”Majmonides był (…) najwybitniejszym filozofem żydowskim średniowiecza, a jego ‘Przewodnik dla zakłopotanych’ to najważniejsze dzieło filozoficzne, napisane przez Żyda”. Wspomniana książka powstała co prawda w języku arabskim, ale jeszcze za życia Majmonidesa przetłumaczono ją na hebrajski, a wkrótce też na łacinę, dzięki czemu można ją było studiować w całej Europie. W rezultacie to niepowtarzalne połączenie filozofii Arystotelesa z myślą judaistyczną, szybko przeniknęło do głównego nurtu ideologii chrześcijańskiej. Ówcześni uczeni chrześcijańscy, na przykład Albert Wielki i Tomasz z Akwinu, często się powoływali na Majmonidesa. Wywarł on również wpływ na uczonych islamskich. Jego postawa filozoficzna znalazła odzwierciedlenie w poglądach późniejszych filozofów żydowskich, takich jak Baruch Spinoza, którzy całkowicie zerwali z ortodoksyjnym judaizmem.

Można powiedzieć, że Majmonides to człowiek renesansu, który wyprzedził swą epokę. Stale kładł nacisk na to, by wiara szła w parze z rozumem, i zasada ta nic nie straciła na aktualności. Kierując się nią, ostro potępiał przesądy religijne. Jednakże zły przykład chrześcijaństwa oraz wpływ filozofii Arystotelesa często przeszkadzały mu w wyciąganiu wniosków, całkowicie harmonizujących z prawdą biblijną. I choć nie wszyscy się zgadzają z epitafium na grobie Majmonidesa — „Od Mojżesza do Mojżesza nie było nikogo jak Mojżesz” — to trzeba przyznać, iż rzeczywiście nadał on nowy kierunek judaizmowi i zmienił jego oblicze.

TRZYNAŚCIE ARTYKUŁÓW WIARY, SFORMUŁOWANYCH PRZEZ MAJMONIDESA *//
  1. Bóg jest Stwórcą i Władcą wszystkiego. Tylko On stworzył, stwarza i będzie stwarzać wszystkie rzeczy.
  2. Bóg jest jeden. Jego jedność nie ma sobie podobnej.
  3. Bóg nie ma ciała. Nie da się do Niego odnieść pojęć cielesnych.
  4. Bóg jest pierwszy i ostatni.
  5. Należy się modlić tylko do Boga. Nie wolno się modlić do nikogo i niczego innego.
  6. Wszystkie słowa proroków są prawdziwe.
  1. Proroctwa Mojżesza są absolutnie prawdziwe. Był on największym ze wszystkich proroków, którzy żyli zarówno przed nim, jak i po nim.
  2. Cała posiadana dziś przez nas Tora jest tą, którą dano Mojżeszowi.
  3. Tora nie ulegnie zmianie i Bóg nigdy nie da innej.
  4. Bóg zna wszystkie uczynki i myśli człowieka.
  5. Bóg nagradza przestrzegających Jego przykazań i karze tych, którzy je przekraczają.
  6. Mesjasz na pewno przyjdzie.
  7. Zmarli na pewno znowu ożyją.
*// Majmonides wyłuszczył te zasady w Komentarzu do Miszny (Sanhedrin 10:1). Później przyjęto je jako oficjalne zasady judaizmu. Powyższe streszczenie sporządzono na podstawie modlitewnika żydowskiego.
topStrażnica nr 5, z 1 marca 1995