uStronie INDEX uSTRONIE Rumburaka ::dział ARTYKUŁY :: Spis artykułów / CONTENT « powrót
strona główna Biblia Gry
RELIGIA żydowska
— spuścizna wielu pokoleń.

Przekazywanie z pokolenia na pokolenie obyczajów, przekonań, zasad wiary i postępowania odgrywało zawsze bardzo ważną rolę wśród Żydów. Religia mojżeszowa wymagała od wyznawców szacunku dla tradycji oraz jej kultywowania. Różne święta, obrzędy i obyczaje, których rodowód sięga czasów biblijnych, pozwalały Żydom zachować tożsamość. Kształtowały się one w warunkach pogłębiającej się izolacji od otoczenia, przez co przyczyniły się do powstania specyficznej kultury żydowskiej, która nie przestała istnieć i wciąż się rozwija.

Religia „Żydzi modlący się w Jom Kipur” - obraz Jakuba Weinlesa.
Jom Kipur (Dzień Pojednania) to najważniejsze święto żydowskie
w wymiarze duchowym. Obchodzone jest na przełomie września
i października na pamiątkę dnia, kiedy Mojżesz zszedł z góry Synaj
z drugimi Tablicami Dekalogu i oznajmił Hebrajczykom, że Bóg,
wybaczył im grzech bałwochwalstwa (kultu „złotego cielca”).
Dzień Pojednania jest świętem pełnym powagi. W tym dniu wszystkich
obowiązuje ścisły post oraz zakaz wykonywania jakiejkolwiek pracy.
Jest to dzień oczekiwania na miłosierdzie Boże. Zakończenie postu
obwieszcza uroczyście dźwięk rogu - szofaru.

Kalendarz - żydowska rachuba czasu

W ciągu dwóch tysięcy lat życia w rozproszeniu i wśród prześladowań, po zniszczeniu przez Rzymian Świątyni w Jerozolimie w roku 70, tradycja wspólnotowego i rodzinnego kultu dawała Żydom głębokie poczucie trwałości biblijnych nakazów, chroniła ich w trudnych czasach i pozwalała zachować - mimo geograficznego rozproszenia - poczucie jedności i tożsamości. Obchodzone razem święta - zwłaszcza święto Jom Kipur (Dzień Pojednania) - podczas którego Żydzi na całym świecie pościli i wybaczali sobie winy, i święto Wielkiej Radości, w czasie którego w radosnym pochodzie obnoszono wokół synagogi zwoje Tory (Pięcioksiągu Mojżeszowego) - dawały każdej wspólnocie żydowskiej głęboki epoczucie jedności i trwałości.

Tak jak każda żydowska rodzina przestrzegała tradycji cotygodniowych przepisów religijnych, tak rabini i nauczyciele kontynuowali studia religijne, umacniając poczucie żydowskiej tożsamości i strzegąc żydowskiego dziedzictwa duchowego.

Liczne synody rabiniczne, zbierające się w latach 1000-1642, określiły podstawowy zbiór przepisów prawnych, regulujących życie społeczności żydowskiej. Wiele stuleci później wspólnoty żydowskie, żyjące w miastach, w których zbierały się te synody, zostały w okresie Holocaustu całkowicie zniszczone. Jeden z synodów rabinicznych odbył się w Wormacji w roku 1196. (Podczas holocaustu trzystu mieszkających w Wormacji Żydów wywieziono 130 km na wschód i zamordowano.) W 1642 roku rabiniczny synod odbył się również na Korfy. Podczas drugiej wojny światowej 1800 Żydów z Korfu deportowano 145km na północ i zgładzono.

Wśród rozwijających się różnorodnych prądów religijnych, ważne miejsce przypada chasydyzmowi. Chasydyzm, powstały w latach trzydziestych XVIII wieku, charakteryzował się żywym, radosnym kultem. W ciągu zaledwie kilku lat holocaustu główne ośrodki chasydyzmu zniszczono, a setki tysięcy jego wyznawców zamordowano.

Cotygodniowe obrzędy szabasowe, odprawiane w każdym żydowskim domu, podczas których zapalano świece, błogosławiono chleb i wino, dziękując Bogu za dobroć, umacniały - w dobrych i złych czasach - przekonanie o szczególnym powołaniu narodu żydowskiego, narodu wybranego przez Boga.

Hugo Gryn, urodzony w Brehovie w Czechosłowacji w 1930 roku, wspomniał: ”Życie domowe było nierozdzielne od życia religijnego… Książki religijne, różne wydania Biblii, zapełniały półki w naszym domu. Jednym z najwcześniejszych moich zajęć literackich było rozcinanie stron stron religijnych książek, na które mieliśmy niezliczone subskrypcje.

Modlitwy odmawiano trzy razy dziennie. Chociaż mój ojciec uważał się za człowieka nowoczesnego, nigdy nie zapomniał założyć podczas porannej modlitwy przed śniadaniem swoich tefilin (skórzanych pudełeczek ze zwitkami pergaminu z fragmentami Tory. Gabi i jaj zazwyczaj przyłączaliśmy się do niego ze swoimi modlitewnikami. Podczas zimowych miesięcy odmawialiśmy z nim również przed kolacją wieczorne modlitwy.

 

 

Święta, obrzędy i obyczaje żydowskie

Święta, obrzędy i obyczaje żydowskie są bardzo stare i zróżnicowane. Choć w większości mają rodowód rolniczy, to jednak głęboko tkwią w historii, upamiętniając różne wydarzenia z dziejów narodu. Historia jest wszechobecna w żydowskich rytuałach i obrzędach. Dlatego jej znajomość wydaje się konieczna dla pełnego ich zrozumienia.

Święta żydowskie można podzielić na dwie główne kategorie: nakazane przez Pięcioksiąg i te dodane później. Do najważniejszych należą: Szabat, Jom Kipur (Dzień Pojednania), Sukot (Święto Szałasów), Pesach (Pascha), Chanuka (Święto Świateł), Rosz ha'Szana (Nowy Rok) i Purim (dosł. losy - Święto zwane żydowskim karnawałem). Ponieważ kalendarz żydowski jest kalendarzem księżycowo-słonecznym, w którym dostosowanie roku księżycowego do kalendarza słonecznego zachodzi w cyklach 19-letnich, dlatego daty świąt żydowskich w kalendarzu gregoriańskim są ruchome. Obchody świąt inspirowały twórczość ludową i przyczyniały się do rozwoju różnych form artystycznego wyrazu i estetycznej wrażliwości.

Święta wymagały muzyki, śpiewu, a także odpowiedniej oprawy plastycznej. Odgrywały one ważną rolę w kształtowaniu tożsamości żydowskiej niezależnie od miejsca osiedlenia Żydów.

 

„Jestem dorosły” - bar micwa i bat micwa

Chłopiec po ukończeniu 13-go roku życia, kiedy według żydowskiego prawa religijnego staje się osobą dorosłą, dostępuje uroczystości bar micwy („syn przykazania”). Tego dnia w obecności rodziny, znajomych i swojego nauczyciela chłopiec odczytuje w synagodze fragment Tory i wygłasza samodzielnie przygotowany do niej komentarz. Obrzęd ten czyni go pełnoprawnym członkiem gminy, obowiązanym do przestrzegania przykazań. Od tej chwili sam odpowiada za swoje grzechy, może wchodzić w skład minjanu. Od XIX w. coraz częściej obchodzi się także uroczystość bat micwy („córka przykazania”), w czasie której ogłasza się przyjęcie dziewcząt do dorosłej społeczności żydowskiej (w wieku 12 lat). Przy tej okazji sadzi się sosny - z ich gałęzi zostaną zrobione drążki do ślubnego baldachimu, pod którym w przyszłości dziewczęta zawierać będą związki małżeńskie.

 

Pod ślubnym baldachimem

Żydzi bardzo wysoko cenili instytucję małżeństwa. Niezamężne kobiety i nieżonaci mężczyźni nie cieszyli się szacunkiem. Wybór żony uznawano za rzecz bardzo trudną, dlatego przestrzegano przed pochopnymi decyzjami. Małżeństwa zwykle zawierano w młodym wieku. Kojarzeniem par zajmował się na ogół swat. W rodzinach bardzo religijnych młodzi często w ogóle nie znali się przed ślubem. To swat przeprowadzał decydujące rozmowy z rodzicami. Po nich zarządzano tzw. oględziny, podczas których młodzi mogli, często po raz pierwszy, się zobaczyć. Mieli możliwość odrzucić ofertę, a jeżeli tego nie zrobili, następowało spisanie z rodzicami wstępnych warunków umowy ślubnej. Ceremoniał ślubny odbywał się zgodnie z obyczajem i nakazami prawa żydowskiego, różnił się jednak w zaeżności od epoki i kraju zamieszkania. Z uwagi na to, że wesela trwały często kilka dni, za najlepszą porę do zawierania ślubów uważano wiosnę lub jesień, a najbardziej odpowiednimi dniami były wtorek lub piątek. Obrzęd ślubu żydowskiego nie ma charakteru ani ściśle religijnego, ani urzędowego. Jednak, aby był ważny, musiał się odbyć publicznie. Należało też sporządzić kontrakt ślubny zwany ketubą (hebr. dokument). Zgodnie ze zwyczajem, mąż gwarantował żonie mieszkanie, utrzymanie i opiekę. Ketuba była i jest gwarancją majątku kobiety i jej statusu prawnego. W ostatnią sobotę przed ślubem odbywały się przyjęcia dla przyjaciół, wieczorki: kawalerski i panieński. W dniu ślubu młodzi zobowiązani byli do zachowania postu. Powinni mieć na sobie nowe ubrania. Zarówno kobietę, jak i mężczyznę obowiązywał kolor biały, narzeczona powinna zasłonić twarz welonem. Ceremonia ślubu odbywała się często na dziedzińcu przy synagodze, pod baldachimem zwanym chupą (hebr. ślub) [zob. zdjęcie obok].


Współczesny ślub żydowski. W obecności rodziny i gości pod
ślubnym baldachimem odczytywana jest ketuba - kontrakt
małżeński.

Swat w towarzystwie krewnych wprowadzał narzeczonego pod chupę. Drugi orszak z muzyką i śpiewem prowadził narzeczoną. Następnie rabin odmawiał błogosławieństwo nad winem, które potem narzeczeni kosztowali z kielicha. Pan młody wkładał narzeczonej na wskazujący palec pierścionek i wypowiadał słowa: „oto jesteś mi poślubiona zgodnie z wiarą Mojżesza i Izraela”, po czym następowało odczytanie ketuby. Przed i po jej odczytaniu odmawiano błogosławieństwa. Na zakończenie ceremonii młodzi wypijali wspólny kielich wina, po czym go tłukli. Gest ten miał przypominać o zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej. Zebrani na ślubie goście składali życzenia pomyślności, wypowiadając tradycyjne „mazel tow” (hebr. dobra gwiazda). Młodych obrzucano ziarnami pszenicy, ryżem lub orzechami. Po powrocie do domu młodzi zjadali swój pierwszy posiłek. Pan młody wygłaszał krótki wykład talmudyczny. Goście wręczali prezenty i rozpoczynały się tańce. Wśród chasydów mężczyźni i kobiety tańczyli osobno. Jedynie panna młoda mogła tańczyć ze swym mężem. Nocą młodzi udawali się do sypialni, a goście bawili się dalej, czasem nawet przez kilka dni. W ortodoksyjnych środowiskach żydowskich dziewczętom po ślubie ścinano włosy, a nawet golono głowy. Jako mężatki nosiły peruki.

W chrześcijańskiej opinii publicznej małżeństwa żydowskie cieszyły się dobrą opinią, przeważało mniemanie, że pożycie małżeńskie wśród Żydów było udane, choć zdarzały się głosy, że zawierane one były w zbyt młodym wieku.

 


Ohel (hebr. namiot) cadyka Chaima Halberstama na cmentarzu
żydowskim w Nowym Sączu. Rodzaj grobowca w formie małego,
prostego domku, wykonanego z kamienia lub drewna, w którym
umieszczano płyty nagrobne dla ważniejszych osobistości
(gł. wielkich uczonych i cadyków).

Śmierć i pogrzeb

W przeciwieństwie do wesela, pogrzeby były bardzo skromne, odbywały się najczęściej w dniu śmierci zmarłego lub nazajutrz. Obowiązkiem moralnym i religijnym Żydów było czuwanie przy łożu ciężko chorego. Modlono się, starano się przynieść mu ulgę. W chwili stwierdzenia zgonu, zmarłemu zamykano oczy i kładziono na nie gliniane skorupki z rozbitego naczynia. Urządzaniem pogrzebów zajmowały się bractwa pogrzebowe, tzw. Chewra Kadisza (aram. święte bractwo). Przynależność do niego była dobrowolna i nieodpłatna, członkostwo uważano za zaszczyt. Bractwo to miało za zadanie zapewnienie wszystkim Żydom (członkom gminy) pogrzebu zgodnego z tradycją. Jego członkowie opiekowali się chorymi, czuwali przy umierających i zajmowali się wszystkim, co dotyczyło przygotowania pogrzebu. Trumna powinna być wykonana z nieheblowanych desek, bez gwoździ. Stawiano ją bezpośrednio przy grobie. Na miejsce spoczynku zmarłego odprowadzał kondukt pogrzebowy. Chowano go w grobie pojedynczym, niezabudowanym. Starano się, aby pierwsza garść rzuconej na trumnę ziemi pochodziła z Palestyny, przez co można było uważać, że zmarłego pochowano w Ziemi Świętej. Po zasypaniu grobu odmawiano modlitwę za zmarłych zwaną kadisz. Pogrzeb kończyła stypa, podczas której podawano m.in. soczewicę i jajko na twardo, w wierzeniach żydowskich symbolizujące żałobę. Żałoba obowiązywała bliskich krewnych zmarłego. Jej charakter i czas trwania był zróżnicowany w zależności od stopnia pokrewieństwa. W przypadku śmierci rodziców, żałoba trwała przez cały rok.

Cmentarze żydowskie miały specyficzny wygląd. Stały na nich kamienne płyty nagrobne - macewy. Wielkim uczonym i cadykom budowano na cmentarzu ohele.


Nagrobki żydowskie - macewy - na cmentarzu w Warszawie.
Układane na nich kamyki są wyrazem pamięci o zmarłych.

Pamięć zmarłych Żydzi czczą poprzez zapalanie na grobach świeczek i kładzenie kamieni. W tradycji żydowskiej światło symbolizuje duszę zmarłego. Z kolei kamienie to prawdopodobnie stary zwyczaj pochodzący z czasów, gdy za ich pomocą oznaczano groby na pustyni.

Charakterystycznym zwyczajem jest także zostawianie na grobach wielkich ludzi małych kartek z prośbami do Boga. Żydzi wierzą, że pośrednictwo tych ludzi pomaga w spełnianiu próśb kierowanych do Boga. Groby krewnych odwiedza się w rocznicę ich śmierci oraz w rocznicę zburzenia Swiątyni Jerozolimskiej, która przypada na przełomie lipca i sierpnia. W tradycji żydowskiej cmentarz to miejsce rytualnie nieczyste. Dlatego po opuszczeniu go należy umyć ręce. Jedną z ważniejszych zasad religii żydowskiej jest zasada nienaruszalności zwłok, jej złamanie uważane jest za ciężkie przestępstwo. Ze względu na spoczywające tam prochy przodków, cmentarz dla Żydów jest miejscem świętym. Znajdujące się tam prochy zmarłych powinny pozostać tam w stanie nienaruszonym aż do czasu przyjścia Mesjasza, który przywróci ich do życia.

 

Dwaj Żydzi z końca XIX w. — akwarele Stanisława Tondosa.
Pierwsza przedstawia Żyda w stroju modlitewnym. Na głowie
ma tefilin (filakterie) i chustę modlitewną - talit - nałożoną na
kapotę. Do rogu tałesu przymocowane są długie frędzle, zwane
cicit. Druga akwarela ukazuje Żyda w czarnej kapocie, spod-
niach sięgających za kolana i białych pończochach. Na głowie
ma czapkę z lisiej skóry, zwaną sztrajmi. Tak ubrany Żyd
pochodził ze środowiska chasydzkiego.

Jak się ubierano? Tradycyjny strój żydowski

W Polsce do końca XV w. Żydzi nie wyróżniali się zbytnio swym strojem od otoczenia. Tradycyjny ich strój (czarne bekiety i chałaty) i odmienne od chrześcijan uczesanie (długie brody i pejsy) pojawiły się w Polsce dopiero w następnym stuleciu. Do dnia dzisiejszego tylko Żydzi ortodoksyjni, głównie chasydzi, pozostali wierni zwyczajowi noszenia na co dzień charakterystycznego stroju żydowskiego, który jest zewnętrznym wyrazem ich przywiązania do tradycji.

W okresie poprzedzającym Holokaust zdecydowana większość Żydów nie różniła się ubiorem od chrześcijan. Jedynie w czasie modlitw w synagodze nakładali oni specjalne szaty i przedmioty liturgiczne, wymagane przez rytuał religijny. Najważniejsze przedmioty liturgiczne to: chusty modlitewne (talit, tałes) oraz filakterie, nakładane przez dorosłych mężczyzn do porannej modlitwy w dni powszednie.


CO WARTO WIEDZIEĆ
  1. PEJSY (hebr. pe'ós, l.mn. pe'ah) - loki skroniowe noszone przez Żydów zgodnie z przepisem biblijnym, zabraniającym obcinania włosów po bokach głowy. Długość pejsów jest dowolna. Wśród ortodoksyjnych Żydów galicyjskich istniał zwyczaj nie obcinania pejsów w ogóle. Inaczej niż broda (w kręgach ortodoksyjnych również niestrzyżona) pejsy bywały pielęgnowane: natłuszczane i skręcane w misterne pierścienie.
  2. TALIT (hebr., płaszcz), tałes jid.) - prostokątny szal modlitewny z frędzlami (hebr. cicit) w czterech rogach, nakładany przez mężczyzn podczas modlitwy. Zwykle biały, wykonany z wełny, bawełny lub jedwabiu. Obyczaj noszenia tałesu pochodzi z nakazu biblijnego. Tradycyjni Żydzi noszą na co dzień talit katan - czworokątną kamizelkę z frędzlami, która jest zmniejszoną odmianą tałesu.
  3. FILAKTERIE (aram., ozdoby, hebr. tefilin) - dwa czarne, skórzane, pudełeczka w kształcie sześcianu, wewnątrz których znajdują się zwitki pergaminu z wypisanymi ręcznie przez sofera (przepisywacza Tory) czterema ustępami biblijnymi i które rzemieniami przywiązuje się do lewego przedramienia oraz do górnej części czoła. Filakterie noszą dorośli mężczyźni podczas porannych modlitw w dni powszednie. Tefilin jest najważniejszym podarkiem, który otrzymują młodzi chłopcy w podczas obrzędu bar micwy.

©2002/04 uSTRONIE Rumburaka WizytówkaE-kartkiDownloadlinkiksięga gości