Wysuń menu główne / MAIN MENU «•» wysuń / schowaj MENU
uStronie INDEX
Strona zgodna z najnowszą normą XHTML 1.1.: uStronie :. Spis artykułów / CONTENT
forum | chat | księga gości
INDEX Biblia Artykuły Hebrajski

Gamal Abdel NASER

Po kilku stuleciach obcego panowania w Egipcie, Gamal Naser doprowadził swój kraj do niepodległości. Jako prezydent Egiptu dbał o modernizację państwa i należał do grona wybitnych polityków świata arabskiego.
Naser Gamal Abdel Naser (po prawej) z królem Jordanii Husajnem. Fotografię wykonano w lipcu 1967 roku, po wojnie sześciodniowej, w której połączone siły arabskie zostały pokonane przez Izrael.

DŻAMAL Abd an-Nasir urodził się 15 stycznia 1918 roku w Aleksandrii, w Egipcie, w rodzinie o chłopskim pochodzeniu. Dorastał w ubogiej wiosce Khatatba, gdzie jego ojciec prowadził niewielki urząd pocztowy. W 1926 roku zmarła matka Nasera i ojciec wkrótce powtórnie się ożenił. Gamal Naser często przebywał u wujostwa w Kairze i nie był zbytnio związany z ojcem i przybraną matką. Jako młody chłopiec uczęszczał do różnych szkół w Kairze i Aleksandrii. W tym ważnym dla kształtowania charakteru okresie, chętnie czytywał biografie wielkich przywódców i postaci historycznych, m.in. Aleksandra Wielkiego i Napoleona. Podziwiał też współczesnych mu polityków, takich jak indyjski przywódca narodowy Mahatma Gandhi (1869-1948), czy polityk turecki Kemal Ataturk (1881-1938).

Uczęszczając do szkoły średniej, Naser aktywnie uczestniczył w protestach przeciwko panowaniu w Egipcie Brytyjczyków, którzy od 1882 roku sprawowali rządy w tym biednym i przeludnionym kraju. Egipt — ze względu na pozostający pod jego kontrolą Kanał Sueski, będący najkrótszą morską drogą z Europy na Ocean Indyjski — miał ogromne znaczenie strategiczne i Wielkiej Brytanii zależało na utrzymaniu dominacji w tym rejonie. W 1922 roku Egiptowi przyznano jednak ograniczoną niepodległość, co obudziło nadzieje na wprowadzenie rządów konstytucyjnych i swobód demokratycznych. W praktyce władzę sprawował król Fu'ad, który mianował premiera i dysponując szerokimi uprawnieniami, kontrolował poczynania rządu. Poza tym, władzę zwierzchnią sprawowali nadal Brytyjczycy. W instytucjach władzy państwowej wkrótce zaczęła szerzyć się korupcja, co doprowadziło do niepokojów społecznych i wybuchu zamieszek.

Faruk Król Faruk w mundurze marszałka lotnictwa w 1951 roku uczestniczy w ceremonii inauguracyjnej egipskiej Królewskiej Akademii Lotnictwa. W ciągu niespełna roku monarcha został zdetronizowany.

Naser niemal od początku zaangażował się w walkę przeciwko skorumpowanemu królowi i jego kolonialnym mocodawcom. W 1934 roku wstąpił do nacjonalistycznej organizacji Młody Egipt i pomagał w wydawaniu organu prasowego organizacji, a nieco później stanął na czele komitetu uczniowskiego w Kairze. Brał też udział w licznych antybrytyjskich demonstracjach. W 1935 roku został nawet lekko ranny, po czym pozostała mu blizna na czole. Po ukończeniu szkoły średniej wstąpił do Akademii Wojskowej. Oficerowie armii tradycyjnie pochodzili z rodzin należących do elity społeczeństwa, ale od 1937 roku nastąpiła pewna demokratyzacja stosunków i oficerskie szlify stały się dostępne także dla żołnierzy z niższych klas społecznych. Po ukończeniu rocznego szkolenia w zakresie katastrof, Naser wstąpił do piechoty i został wykładowcą na Akademii. Jako nauczyciel zyskał sobie sympatię studentów i uznanie zwierzchników i z czasem awansował do stopnia majora. W tym okresie poślubił córkę drobnego przedsiębiorcy — Tahię.

Konspiracja wojskowa

Nastroje powszechnej niechęci wobec Brytyjczyków i króla Faruka, który po śmierci ojca, w roku 1936 wstąpił na tron, ogarnęły także armię. Korpus oficerski tradycyjnie popierał władzę i unikał politycznych nieporozumień. Od 1939 roku niezadowoleni oficerowie zaczęli tworzyć tajne ugrupowania. Nie wiadomo w jakim stopniu Naser był zaangażowany w działalność tych pierwszych tajnych organizacji, ale po połączeniu ich w organizację Wolni Oficerowie, stał się on jedną z ważniejszych postaci opozycji wojskowej.

Naser W 1957 r., w piątą rocznicę obalenia niezbyt popularnego króla Faruka, Gamal Naser, będący już wówczas prezydentem kraju, przemawia do tłumów, zgromadzonych na Placu Wyzwolenia w Kairze.

Niezadowolenie w armii wzrosło po doświadczeniach wojny o utworzenie państwa Izrael (1948-49). Po II wojnie światowej, Brytyjczycy podjęli decyzję o wycofaniu się z terytorium mandatowe go Palestyny, gdzie z ramienia Ligi Narodów sprawowali kontrolę od 1918 roku. Organizacje syjonistyczne dążyły do utworzenia na tym obszarze niepodległego państwa żydowskiego. W odpowiedzi, państwa arabskie, w tym także Egipt, wypowiedziały wojnę Żydom i przystąpiły do walk po stronie miejscowych Arabów, zwanych Palestyńczykami. Wojska egipskie zostały poważnie zdziesiątkowane w wyniku niedopatrzeń ze strony władz, które nie postarały się o szczegółowe plany akcji i nie potrafiły zadbać o właściwe uzbrojenie i utrzymanie żołnierzy. Władze obarczano winą za dostawy niesprawnych karabinów i oskarżano o defraudację funduszów wojennych.

Czarna niedziela

Podczas wojny Naser służył na pierwszej linii frontu i był ciężko ranny. Przez cztery miesiące oddział, którym dowodził, pozostawał w okrążeniu i skutecznie odpierał kolejne ataki wojsk izraelskich. Przegraną dotkliwie odczuli oficerowie, skupieni w organizacji Wolni Oficerowie, uznający klęskę za ujmę na honorze. Za zaistniałą sytuację obwiniali władze kraju, które nie udzieliły wojsku wystarczającego wsparcia. Sytuacja wewnętrzna w kraju była trudna. Całkowicie upadł autorytet monarchy, a rząd okazał się niekompetentny i skorumpowany. Stosunki uległy pogorszeniu po tzw. czarnej niedzieli, 26 stycznia 1952 roku, kiedy w centrum Kairu wybuchły zamieszki i miasto stanęło w ogniu po tym, jak brytyjscy żołnierze zastrzelili pięćdziesięciu Egipcjan. Wkrótce organizacja Wolni Oficerowie liczyła już około 1000 osób. Aby uniknąć zdemaskowania przez wywiad wojskowy, do kierowania pracami organizacji wyłoniono dziewięcioosobowy komitet centralny, w którym znalazł się także Naser. Członkowie tego gremium podzielali opinię Nasera, że dla uzdrowienia sytuacji w Egipcie potrzebna jest „szybka, zdecydowana akcja”. Uważano, że tylko armia jest w stanie przeprowadzić konieczne zmiany. Zniszczenia powojenne, konflikt palestyński, wzrastające koszty utrzymania i niepokoje społeczne tworzyły idealny klimat do dokonania przewrotu.

Naser Naser przygotowuje się do wystąpienia, 1954 r. W tym roku został premierem i cudem uniknął śmierci, kiedy islamscy fundamentaliści ze Stowarzyszenia Braci Muzułmanów podjęli próbę zamachu na jego życie.

Naser odegrał wiodącą rolę w przygotowaniu planu wojskowego zamachu stanu 23 lipca 1952 roku. Siły wojskowe otoczyły główne lotnisko, centrale telefoniczne, stację radiową i kluczowe bazy armii. Nie było ofiar w ludziach. Trzy dni później król Faruk zmuszony został do abdykacji i wyjechał z Egiptu. 18 czerwca 1953 roku monarchia została zniesiona i Egipt ogłoszono republiką. Przywódcy puczu utworzyli trzynastoosobową Radę Dowództwa Rewolucji, która praktycznie przejęła całą władzę w kraju i miała zadecydować o przyszłej formie sprawowanych rządów. W okresie rządów wojskowych nastąpiły ograniczenia demokracji i wprowadzono zakaz działalności partii politycznych, których miejsce zajął kontrolowany przez armię Ruch Wyzwolenia.

Wkrótce rozpoczęła się walka o władzę między radykalnym Naserem a konserwatywnym generałem Muhammadem Nadżibem, który pełnił równocześnie funkcję prezydenta, premiera i szefa Rady Dowództwa Rewolucji. Nadżib byt dojrzałym, szanowanym politykiem i nawoływał do zaprzestania działań sprzecznych z zasadami demokracji. Naser, wicepremier i minister spraw wewnętrznych w rządzie Nadżiba, ostrzegał z kolei przed powrotem niewydolnego systemu wielopartyjnego, do którego, jego zdaniem, niechybnie doprowadziłyby rządy parlamentarne. Dzięki zręcznym intrygom, Naser zdobył poparcie organizacji politycznych, armii i opinii publicznej. Do tej pory nie doceniano jego roli w przygotowaniu przewrotu i postrzegano go jako niewiele znaczącą postać wśród przywódców puczu. Teraz wyrósł na przeciwnika powszechnie szanowanego generała Nadżiba.

Naser popadł też w konflikt ze Stowarzyszeniem Braci Muzułmanów reprezentującym siły fundamentalistów islamskich. Poparli oni przewrót, ale po przeprowadzonym zamachu spotkały ich rozczarowania, ponieważ przywódcy puczu nie dopuścili ich do władzy. W październiku 1954 roku, w Aleksandrii, członkowie tej organizacji podjęli próbę zamachu na Nasera. Generała Nadżiba oskarżono o powiązania z zamachowcami i pozbawiono władzy, a na członków Stowarzyszenia Braci Muzułmanów spadły represje. 17 listopada 1954 roku Naser — od kwietnia tego roku pełniący funkcję premiera — zastąpił Nadżiba na stanowisku prezydenta kraju. W roku 1956, w referendum powszechnym została przyjęta nowa konstytucja, wprowadzająca silny system prezydencki. W tym samym referendum Naser został wybrany prezydentem.

Naser & Chruszczow Gdy Wielka Brytania i USA obcięty dotacje dla Egiptu, Naser zwrócił się o pomoc finansową i wojskową do ZSRR. Tu uchwycono go jak rozmawia z radzieckim przywódcą — Nikitą Chruszczowem.

Pierwszoplanowym założeniem polityki nowego rządu było wyzwolenie Egiptu spod okupacji brytyjskiej. W 1953 roku rozpoczęły się negocjacje w sprawie ewakuacji wojsk brytyjskich ze strefy Kanału Sueskiego. W 1954 roku podpisano porozumienie stanowiące, że do czerwca 1956 roku wojska brytyjskie opuszczą strefę Kanału i Egipt przejmie odpowiedzialność za zabezpieczenie i kontrolę tego ważnego punktu strategicznego. Naser był przekonany, że po uzyskaniu niepodległości Egipt zyskał szczególną pozycję nie tylko wśród państw arabskich i islamskiej diaspory, ale nawet całego kontynentu afrykańskiego. Dlatego uważał, że Egipt powinien podążać drogą niezależnego rozwoju i z tego względu kategorycznie odmawiał przystąpienia do któregokolwiek z sojuszów politycznych w okresie zimnej wojny. Aby zapobiec rozszerzaniu się wpływów radzieckich na Bliskim Wschodzie i dla ochrony własnych interesów, państwa zachodnie dążyły do nawiązania sojuszu z państwami tego regionu. Podobny cel przyświecał Związkowi Radzieckiemu, który zabiegał o pozyskanie państw arabskich. Z kolei dla Nasera nadrzędnym celem była jedność świata arabskiego.

Polityka niezaangażowania zbliżyła Egipt do grona państw, które w zimnej wojnie zajęty stanowisko niezależne, nie popierając ani państw Zachodu, ani bloku komunistycznego. Nasera łączyły przyjazne stosunki z prezydentem Jugosławii — Josipem Broz Tito, premierem Indii — Jawaharlalem Nehru i prezydentem Indonezji — Sukarno. Po konferencji w Bandungu, w Indonezji, w 1955 roku, Naser został uznany za jednego z czołowych polityków państw Trzeciego Świata.

Narodowy kapitalizm

W sprawach wewnętrznych najważniejszym zadaniem nowego rządu był rozwój ekonomiczny kraju. W latach 50-tych wzrosła ingerencja państwa w sprawy gospodarcze. Naser przede wszystkim popierał chłopów i w związku z tym, po przejęciu władzy, przeprowadził reformę rolną, w wyniku której zlikwidowano wielką własność ziemską i skonfiskowaną ziemię nadano chłopom. Poprzez nacjonalizację i centralne planowanie, Naser dążył do budowy tzw. narodowego kapitalizmu. Plany rozwoju ekonomicznego kraju — często zbyt ambitne w stosunku do możliwości — przyniosły w efekcie wiele rozczarowań.

Tama Asuańska Wielka Tama Asuańska z widoczną w tle hydroelektrownią. Realizowany przy pomocy ZSRR projekt nawadniania terenu zapewnił Naserowi poparcie ludu egipskiego.

Najważniejszym elementem planu gospodarczego Nasera była budowa Wielkiej Tamy Asuańskiej na Nilu w celu powiększenia obszaru ziemi uprawnej i wytwarzania elektryczności na potrzeby przemysłu. Głównym inwestorem były początkowo USA, które ze względów politycznych (Naser uznał bowiem komunistyczne Chiny) latem 1955 roku wycofały się z dalszego finansowania projektu. Obawiano się także, że Egipt nie będzie

w stanie ponieść ciężarów finansowych związanych z budową tamy. W ślad za Amerykanami podążyła Wielka Brytania i Bank Światowy, które również wycofały swoje udziały i w lipcu 1956 roku plan sfinansowania budowy tamy z pożyczek zagranicznych załamał się. Naser ogłosił wówczas nacjonalizację Kanału Sueskiego, pragnąc dochody z jego eksploatacji przeznaczyć na finansowanie budowy. Spotkało się to z protestami na arenie międzynarodowej i doprowadziło do kryzysu sueskiego. Budowa tamy rozpoczęła się ostatecznie w 1960 roku. Egipt otrzymał pomoc finansową ze strony ZSRR. Z krajów komunistycznych płynęły też dla Egiptu dostawy broni.

Kryzys sueski

Po opuszczeniu strefy Kanału Sueskiego przez wojska brytyjskie w czerwcu 1956 roku, Egipt rozpoczął wyraźne przygotowania do wojny z Izraelem. Nacjonalizacja Kanału poważnie ugodziła w interesy gospodarcze Francji i Wielkiej Brytanii, które postanowiły porozumieć się z Izraelem w sprawie wspólnego uderzenia na Egipt. 29 października wojska izraelskie zaatakowały Egipt na Półwyspie Synaj. Spodziewano się, że ludność Egiptu odwróci się od Nasera za to, że doprowadził do wojny. Stało się jednak odwrotnie i popularność egipskiego przywódcy wzrosła. Konflikt spotkał się też z krytyką ze strony ONZ, Stanów Zjednoczonych i ZSRR, toteż pod presją międzynarodowej opinii działania wojenne wygasły. Egipt utrzymał kontrolę w strefie Kanału, a Naser urósł do rangi bohatera w świecie arabskim.

Naser Naser podczas obchodów upamiętniających 14 rocznicę egipskiej rewolucji z 1966 r. Na zdjęciu widać salutującego wiceprezydenta — Hakima Amera i następcę Nasera — Anwara as-Sadata (po prawej stronie).

W 1958 roku Egipt zawarł unię państwową z Syrią, w wyniku której powstała Zjednoczona Republika Arabska (ZRA). W założeniu unia miała być pierwszym krokiem na drodze do osiągnięcia jedności całego świata arabskiego. W 1961 roku Syria wystąpiła z ZRA.

W 1962 roku Naser udzielił poparcia zmierzającym do obalenia monarchii rewolucjonistom jemeńskim, co doprowadziło do wplątania Egiptu w kosztowny konflikt z Arabią Saudyjską i USA. Wielu władców na Bliskim Wschodzie obawiało się Nasera i skutków prowadzonej przez niego kampanii krytyki ich rządów, która trafiała do przekonania poddanych i zagrażała trwałości władzy.

Wojna sześciodniowa

W 1966 roku nastąpiło wyraźne pogorszenie stosunków arabsko-izraelskich. Naser zamknął dla statków izraelskich Cieśninę Tirańską, prowadzącą do Zatoki Akaba, blokując tym samym dostęp do izraelskiego portu Ejlat. Powstała wówczas koalicja państw arabskich, do której przystąpiły Egipt, Syria i Jordania. Dla Izraela był to wystarczający powód do wypowiedzenia wojny. W czerwcu 1967 roku Izrael uderzył na bazy lotnicze Egiptu. Tego samego dnia zbombardowane zostały też lotniska Syrii, Jordanii i Iraku, co dało Izraelowi całkowite panowanie w powietrzu. Izrael skierował na Półwysep Synaj silne jednostki pancerne i w krótkim czasie opanował strefę Kanału Sueskiego. Izraelczycy uzyskali także kontrolę nad Wzgórzami Golan i na Zachodnim Brzegu Jordanu. W walkach zginęło ponad 12 tysięcy Egipcjan. Armia Egiptu była w rozsypce i zdezorientowany Naser właściwie nie miał żadnego wpływu na rozwój wydarzeń. Po sześciu dniach uzgodniono zawieszenie broni, a Naser — de facto lider świata arabskiego — czując się odpowiedzialnym za upokarzającą porażkę, podał się do dymisji. Protesty Egipcjan, wyrażane w masowych demonstracjach, skłoniły go jednak do wycofania decyzji, ale pozycja prezydenta została zachwiana. Naser czuł, że jego stanowisko jest zagrożone i próbując zachować władzę, przekształcił Egipt w państwo policyjne.

Gamal Naser zmarł w wyniku komplikacji zdrowotnych w 1970 roku. W pogrzebie wzięto udział 4 miliony obywateli. Ten charyzmatyczny przywódca pozostał w pamięci ludzi jako twórca niepodległego państwa egipskiego i modernizacji ekonomicznej kraju. Jako mąż stanu, przeciwstawiał się wpływom wielkich mocarstw i prowadził politykę niezaangażowania, jednakże jego aspiracje niepokoiły władze sąsiadujących państw arabskich. Następcą Nasera został Anwar as-Sadat, który obiecał liberalizację stosunków w kraju.

top