Wysuń menu główne / MAIN MENU «•» wysuń / schowaj MENU
uStronie INDEX
Strona zgodna z najnowszą normą XHTML 1.1.: uStronie :. Spis artykułów / CONTENT
forum | chat | księga gości
INDEX Biblia Artykuły Hebrajski

Deklaracja BALFOUR'A

Balfour Arthur James Balfour (1848-1930) w latach 1902-05 był premierem, a od 1916 do 1919 roku ministrem spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii. Deklaracja Balfoura doprowadziła do powstania w 1948 roku państwa Izrael.
W 1917 roku rząd brytyjski złożył oświadczenie, zapowiadające poparcie Wielkiej Brytanii dla wydzielenia w Palestynie obszaru, który miał się stać ojczyzną narodu żydowskiego. Dokument w formie listu ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii — Arthura Balfoura skierowany był do lidera ruchu syjonistycznego w Anglii — lorda Rothschilda.

Arthur Balfour w latach 1902-05 pełnił urząd premiera rządu z ramienia Partii Konserwatywnej, której przewodniczącym pozostawał do 1911 roku. W latach 1916-19, w koalicyjnym rządzie sprawującym władzę w kraju w latach I wojny światowej (1914-18), piastował urząd ministra spraw zagranicznych, a po zakończeniu działań wojennych reprezentował rząd Wielkiej Brytanii na konferencji pokojowej w Paryżu. Do końca życia za najcenniejsze dokonanie w swej karierze politycznej uważał wystosowaną przez siebie deklarację, nazwaną deklaracją Balfoura. W tym słynnym liście, wystosowanym do Rothschilda pisał: „Jego Wysokość, rząd brytyjski, przychylnie ocenia projekt wydzielenia w Palestynie narodowej siedziby i miejsca osiedlania Żydów i dołoży wszelkich starań, by doprowadzić do osiągnięcia tego celu”. Balfour zastrzegał jednak, że należy respektować prawa obywatelskie i religijne innych społeczności etnicznych, zamieszkujących na terenie Palestyny i nie wolno dopuścić do ich naruszenia w jakiejkolwiek formie.

Deklarację Balfoura potwierdziły rządy francuski i włoski i została dołączona do traktatu pokojowego z Turcją w Sèvres. Wielka Brytania otrzymała mandat Ligi Narodów na obszarze Palestyny, upoważniający do zarządzania terytorium kraju i zobowiązujący do opracowania statutu dla przyszłej ojczyzny Żydów.

Wbrew nastrojom większości

Większość ludności Palestyny stanowili Arabowie. W momencie wybuchu wojny w Palestynie żyło 56 tysięcy Żydów i 700 tysięcy Arabów. Dlatego też o deklaracji Balfoura mówiono, że jest to oświadczenie jednego narodu, tj. Brytyjczyków, obiecujące solennie drugiemu narodowi, czyli Żydom, kraj należący do trzeciego narodu — palestyńskich Arabów. Poza tym, Palestyna nadal była częścią Imperium Ottomańskiego, toteż obietnice brytyjskie wydawały się wyjątkowo zuchwałe.

Sokołow Nahum Sokołow — jeden z pierwszych przywódców ruchu syjonistycznego, którego zwolennicy nawoływali do utworzenia państwa żydowskiego na terytorium Palestyny. Jego dążenia popierane były przez brytyjskiego polityka Arthura Balfoura.

Deklaracja Balfoura dawała Żydom szansę na powstanie państwa żydowskiego. Do realizacji planów doszło w 1948 r. Proklamowano wtedy powstanie państwa Izrael, jednakże dla Arabów była to rażąca niesprawiedliwość. Poczucie krzywdy i zdrady wynikało z podwójnej gry, jaką prowadził rząd brytyjski w czasie wojny. Brytyjczycy, w zamian za pomoc militarną w walce z Turcją, obiecywali Arabom poparcie w dążeniu do utworzenia niepodległego państwa arabskiego na obszarze Palestyny, nigdy przy tym nie wspominając o swym jednoczesnym takim samym poparciu dla Żydów. Decyzję rządu brytyjskiego w tej sprawie można do pewnego stopnia wytłumaczyć potrzebami wojny. Deklaracja Balfoura miała zapewnić poparcie dla wysiłku wojennego aliantów ze strony środowisk żydowskich, rozproszonych po całym świecie, co w obliczu narastających trudności aprowizacyjnych (a w związku z tym również finansowych) miało ogromne znaczenie. Brytyjski dyplomata — Mark Sykes twierdził nawet, że: „Deklaracja dała Wielkiej Brytanii i w ogóle państwom entanty możliwość kształtowania opinii Żydów na temat wojny i postaw narodu żydowskiego”. Szczególnie zabiegano o przychylne stanowisko licznej społeczności żydowskiej w USA, od której w dużym stopniu uzależniona była amerykańska pomoc dla walczących stron, toteż od początku wojny zarówno Francja i Wielka Brytania, jak i Niemcy starały się o poparcie amerykańskich Żydów, wysyłając do Stanów Zjednoczonych specjalnych emisariuszy, naukowców, a nawet rabinów.

Deklaracja Balfoura nie była jednak tylko obietnicą, mającą na celu osiągnięcie korzyści na okres wojny. Wielu członków brytyjskiego gabinetu popierało dążenia Żydów do posiadania własnego państwa. Ruch na rzecz utworzenia państwa żydowskiego został określony jako syjonizm (od „Syjonu” — historycznego żydowskiego określenia wzgórz, położonych na terytorium Palestyny). Ta starożytna kraina, leżąca między Morzem Śródziemnym i Morzem Martwym, ma dla Żydów ogromne znaczenie religijne. Jest to Ziemia Święta, zgodnie z przekazem Starego Testamentu „Ziemia Obiecana”, którą Bóg przeznaczył na siedzibę rodu Abrahama, synów Izraela, czyli Żydów. Żydzi zostali wyparci z Palestyny przez Rzymian w 70 roku naszej ery i od tej pory żyli w rozproszeniu w Europie, azjatyckiej części Rosji i Afryce.

Powstanie ruchu syjonistycznego w końcu XIX wieku związane było z ustawicznymi prześladowaniami mniejszości żydowskich. W wielu państwach społeczność żydowska przez wieki żyła w specjalnie wydzielonych w granicach miasta i otoczonych murami dzielnicach (gettach). Miała ograniczone prawa obywatelskie. Antysemityzm doprowadził do krwawych pogromów żydowskich w Rosji w latach 80-tych XIX wieku. Wielu Żydów pokładało nadzieję w osiedleniu się narodu żydowskiego na własnym terytorium. W związku z tym pojawiły się różne propozycje kolonizacji części Argentyny, Egiptu i wschodniej Afryki. Względy emocjonalne i religijne powodowały jednak, że celem dążeń żydowskich była Palestyna.

Pierwszy kongres syjonistyczny

Dzięki finansowemu wsparciu zamożnej rodziny bankierskiej, Rothschildów, pierwsza grupa osadników przybyła do Palestyny w 1882 roku. Szybko zaczęły powstawać kolejne osady i do 1900 roku było ich już 20. Twórcą ruchu syjonistycznego był Theodor Herzl — Żyd działający w Wiedniu. W 1896 roku opublikował broszurę Der Judenstaat (Państwo żydowskie), w której zawarł postulat utworzenia państwa żydowskiego na terytorium Palestyny. W 1897 roku, w szwajcarskiej Bazylei, Herzl zorganizował pierwszy kongres syjonistyczny, w którym uczestniczyło 197 delegatów z różnych państw. Przy wejściach do sali konferencyjnej za mocowano białe sztandary w niebieskie pasy (barwy tradycyjnego żydowskiego szala modlitewnego), pomiędzy którymi umieszczona była gwiazda Dawida. W 1948 roku symbole te znalazły się na fladze państwa Izrael, którego powstanie było spełnieniem dążeń ruchu syjonistycznego.

Balfour & Sokołow Arthur Balfour (w środku, z kapeluszem w ręku), Nahum Sokołow i Chaim Weizmann podczas wizyty w Tel Awiwie.

W 1917 roku Arthur Balfour i sprawujący od grudnia 1916 roku funkcję premiera David Lloyd George mieli związane ręce sprawą żydowską. Przed objęciem stanowiska szefa rządu Lloyd George działał jako oficjalny doradca syjonistów. W latach 1915-16 pełnił urząd ministra zaopatrzenia wojennego, a następnie ministra wojny. Jego doradcą był syjonistyczny przywódca Chaim Weizmann, który po powstaniu państwa Izrael został jego pierwszym prezydentem. Do dziś trwają spory, czy deklaracja Balfoura nie była aktem wdzięczności wobec Weizmanna, który miał się przysłużyć Brytyjczykom między innymi poprzez opracowanie metody fermentacji końskich odchodów do produkcji acetonu — związku chemicznego wykorzystywanego w ładunkach wybuchowych. Bez wątpienia wzajemne kontakty Lloyda Georga, Balfoura, Weizmanna i Nahuma Sokotowa w dużym stopniu przyczyniły się do opublikowania deklaracji Balfoura.

Obietnice dla Arabów

Z uwagi na podwójną grę rządu brytyjskiego, który potajemnie wspierał syjonistów oficjalnie deklarując pełne poparcie dla Arabów, do 1918 roku nie ogłoszono deklaracji Balfoura w Palestynie. Arabowie dążyli do obalenia Imperium Ottomańskiego i powołania niezależnego rządu. Gotowi byli do współpracy z Brytyjczykami w zamian za poparcie Wielkiej Brytanii dla projektu utworzenia po wojnie zjednoczonego państwa arabskiego. Miało ono obejmować ziemie należące do Arabów, dotychczas pozostające w granicach tureckiego imperium.

Banda Arabów W 1940 r. Arabowie utworzyli w Palestynie grupy brygandów. Były to bandyckie grupy, których działalność była odpowiedzią na rosnący napływ osadników żydowskich do Palestyny, pozostającej wówczas w strefie wpływów brytyjskich.

Po raz pierwszy Brytyjczycy wyrazili swe poparcie dla tej idei w serii listów, znanych jako korespondencja Husajn-McMahon. Pełnomocnik rządu Wielkiej Brytanii w Egipcie zapewniał szarifa Mekki, Husajna, o brytyjskim poparciu i zachęcał go do zorganizowania rewolty przeciwko tureckiemu panowaniu. W roku 1916 doszło do wybuchu powstania. Oficerem oddelegowanym do utrzymywania kontaktów z Arabami był brytyjski agent wywiadu Thomas Edward Lawrence. Kierował u boku emira Fajsala powstaniem Arabów w Al-Hidżazie. Dzięki atakom arabskiej partyzantki na pozycje tureckie, w październiku 1918 roku, połączone siły brytyjsko-arabskie zdobyły Damaszek. Lawrence, za wkład w tę rewoltę, zyskał przydomek Lawrence Arabski.

W korespondencji Husajn-McMahon nie ma ze strony brytyjskiej jednoznacznych obietnic, że Palestyna stanowić będzie część planowanego państwa arabskiego. Mimo to Arabowie mieli podstawy sądzić, że całe to terytorium znajdzie się w granicach niepodległego państwa, którego uznanie zapowiadali Brytyjczycy. Takie rozwiązanie sugerowało memorandum z 24 października 1915 roku, w którym zapowiadano jedynie, że poza granicami nowego państwa arabskiego znajdzie się Liban, nie było natomiast wzmianki o Palestynie.

Powojenne postanowienia pokojowe nie mogły zatem zadowolić Arabów, Husajn czuł się zdradzony. Gdy w roku 1919 Arabowie z niecierpliwością oczekiwali na niepodległość, okazało się, że Palestyna oraz emirat Transjordanii z niej wydzielony i Irak przyznane zostały Wielkiej Brytanii, a Syria i Liban — Francji jako terytoria mandatowe.

Demonstracja Arabów w Jaffie W 1929 r. Arabowie w Jaffie demonstrowali przeciwko rządom Brytyjczyków. Napis na tablicy głosi: „Precz z deklaracją Balfoura”. Protesty te doprowadziły do chwilowego ograniczenia imigracji Żydów.

Prowadząc sekretną korespondencję z Arabami, Brytyjczycy jednocześnie pertraktowali z francuskim sojusznikiem na temat przyszłego podziału Imperium Ottomańskiego i wyznaczenia stref wpływów Francji i Wielkiej Brytanii na Bliskim Wschodzie. Rezultatem tych negocjacji był układ Sykes-Picot z 16 maja 1916 roku, zgodnie z którym Palestyna miała być „obszarem pod kontrolą międzynarodową, której formę określi się w porozumieniu z Rosją i pozostałymi sojusznikami oraz przedstawicielem szarifa Mekki”. Palestyna znalazła się w strefie wpływów brytyjskich.

Niechęć Rosji

W czasie negocjacji, reprezentantem Francji był Georges Picot, a Wielkiej Brytanii Mark Sykes. Obaj politycy uzgodnili interesy swych państw i planowali postawić Rosję przed faktem dokonanym, przedstawiając gotowy plan podziału stref wpływów na Bliskim Wschodzie, po zakończeniu wojny. Kolejnym etapem były tajne rozmowy z ministrem spraw zagranicznych Rosji — Sazonowem, których rezultatem było jedynie postanowienie, że Francja i Wielka Brytania opracują sprawy międzynarodowej administracji w Palestynie. Car nie wyraził zgody na powstanie państwa żydowskiego w Palestynie. Jednakże sytuacja wewnętrzna tego mocarstwa była w tym czasie bardzo napięta, a w roku 1917 doszło do wybuchu rewolucji październikowej i zmiany ustroju.

Chociaż w porozumieniu Sykes-Picot nie zostało jednoznacznie wyrażone poparcie dla syjonistów, wiadomo, że Sykes przed wyjazdem do Petersburga, 27 lutego 1916 roku, prowadził rozmowy z brytyjskim syjonistą Herbertem Samuelem na temat sposobów i zakresu poparcia brytyjskiego dla kwestii żydowskiej.


Allenby wkracza do Jerozolimy Marszałek Allenby wkracza do Jerozolimy, po kapitulacji załogi tureckiej. Grudzień 1917 roku.

Allenby Wyzwoliciel

Brytyjczycy, świadomi nastrojów Arabów w kwestii przyszłości Palestyny, w czasie wojny unikali wszelkich rozmów na temat syjonizmu, co pozwoliło im na utrzymanie dobrych stosunków z Arabami aż do 1918 roku. Kiedy generał Edmund Allenby na czele Egipskich Sił Ekspedycyjnych 11 grudnia 1917 roku wkroczył do Jerozolimy, witano go jak wyzwoliciela spod tureckiego jarzma. Podczas konferencji pokojowej, świeżo powołany Palestyński Kongres Narodowy opowiadał się za pełną niepodległością Palestyny i odrzuceniem deklaracji Balfoura. Arabowie czuli się oszukani, a oburzenie społeczności arabskiej warunkami traktatu pokojowego skłoniło zwycięskie mocarstwa do drobnych ustępstw.

W celu ponownego rozpatrzenia planów wydzielenia terytorium dla osadników żydowskich, do Palestyny wysłano specjalną komisję, której pracami kierowali dwaj Amerykanie — Henry King oraz Charles Crane. W sierpniu 1919 r. komisja zaleciła odstąpienie od planu ze względu na fakt, że „nie-żydowska społeczność Palestyny, stanowiąca blisko 90% ludności kraju, gwałtownie sprzeciwia się programowi syjonistów (…) W tej sytuacji nieograniczona imigracja i finansowa oraz społeczna presja, zmierzająca do poddania kraju, byłyby pogwałceniem praw ludzkich”.

Raport komisji nie został uwzględniony i przez kolejne trzy lata, kiedy trwały negocjacje odnośnie zasad funkcjonowania brytyjskiego mandatu w Palestynie, w ogóle go nie ujawniono. W 1920 roku Herbert Samuel, powołany przez rząd Wielkiej Brytanii na stanowisko gubernatora Palestyny, ogłosił, że w najbliższym roku w Palestynie będzie mogło osiedlić się 16,5 tysiąca Żydów. Protesty rozgniewanej społeczności arabskiej doprowadziły do wybuchu zamieszek w 1921 roku, w których zginęło 46 Żydów. Aby rozładować napięcie, w latach 1922-29 Brytyjczycy wprowadzili pewne ograniczenia w zakresie imigracji. W 1929 roku ponownie doszło do starć, w których zginęło 133 Żydów, a 339 zostało rannych.

Chaim Weizmann — pierwszy prezydent Izraela Chaim Weizmann w 1948 roku złożył przysięgę jako pierwszy prezydent Izraela. Współczesna flaga państwa przedstawia gwiazdę Dawida na białym tle, z dwoma niebieskimi pasami po bokach.

Uciekając przed zagładą

Od 1933 roku większość osadników żydowskich w Palestynie stanowili uciekinierzy z nazistowskich Niemiec. Fala imigracji była tak duża, że wywołała protesty ze strony społeczności arabskiej przeciwko dalszemu napływowi osadników i rządom brytyjskim. W latach 1937-39 doszło do poważnych zamieszek, podczas których zginęło około 3 tysięcy rebeliantów. Odpowiedzią Brytyjczyków na protesty Arabów było ponowne ograniczenie imigracji. Wybuch drugiej wojny światowej (1939-45) oraz eskalacja nazistowskiego terroru względem społeczności żydowskiej spowodowały, że dalsze utrzymanie ograniczeń stało się niemożliwe. Doświadczenie holocaustu, którego ofiarą padło sześć milionów Żydów, zamordowanych w nazistowskich obozach śmierci spowodowało, że międzynarodowa opinia publiczna w znacznym stopniu popierała ideę zapewnienia bezpiecznej przystani tym, którzy przeżyli. Wyrazem tych nastrojów było oburzenie wielu państw, kiedy w 1947 roku brytyjski okręt Exodus, na pokładzie którego znajdowało się 4,5 tysiąca Żydów z Hamburga, został za wrócony do Niemiec.

Chaim Weizmann Chaim Weizmann (1874-1952) rok po wygranych pierwszych wyborach prezydenckich.

Podział i wojna

Mimo protestów społeczności arabskiej, w listopadzie 1947 roku, państwa członkowskie Organizacji Narodów Zjednoczonych głosowały za zakończeniem mandatu brytyjskiego. Proponowano podział Palestyny na dwa państwa — żydowskie i arabskie, przy zastrzeżeniu, że Jerozolima, jako miasto o szczególnym znaczeniu religijnym dla obydwu społeczności, będzie miała charakter strefy międzynarodowej pod kontrolą ONZ.

15 maja 1948 roku doszło do podziału, w wyniku którego powstało państwo Izrael. Doprowadziło to do wybuchu wojny domowej, nazajutrz po proklamowaniu nowego państwa. Siedem sąsiadujących krajów arabskich (Irak, Syria, Arabia Saudyjska, Jordania, Jemen, Liban, Egipt, przy współudziale angielskiego lotnictwa z terenów Jordanii) wypowiedziało Izraelowi wojnę.

Konflikt przybrał międzynarodowy charakter. Spór arabsko-izraelski na Bliskim Wschodzie trwa właściwie od zakończenia pierwszej wojny światowej do dziś. Wielka Brytania podejmując zobowiązania niezgodne z wciąż obowiązującymi traktatami i dzieląc terytoria nie będące w jej posiadaniu obudziła nadzieje na realizację dążeń narodowych zwaśnionych społeczności. Spełnienie tych zobowiązań nie było możliwe, co zaowocowało eskalacją konfliktu.




top